Қоғамдық кеңестер: халықтың даусы ма, әлде биліктің жанындағы формалды институт па?

Қоғамдық кеңестер құрылғанда, олардың басты міндеті – билік пен бұқараның арасындағы үнсіз кеңістікті қысқарту еді. Он жылдан астам уақыт өтті. Бүгінде елде 264 қоғамдық кеңес жұмыс істейді, олардың құрамында 4 мыңға жуық азамат бар. 2026 жылдың алғашқы жартысында мыңдаған құжат қаралып, жүздеген қоғамдық тыңдау өткізілді. Алайда сан көбейген сайын бір сауал анық естіледі: осы кеңестердің сөзі мемлекеттік шешімге қаншалықты әсер етіп отыр? halyq-kenesi.kz қоғамдық кеңестер институтына осы тұрғыдан назар аударып көрді.

Билік пен халықтың арасындағы көпір

Қоғам мен биліктің арасында кейде көзге көрінбейтін ұзақ дәліз болады. Оның бір басында – шешім қабылдайтын кабинет. Екінші басында – сол шешімнің салмағын күнделікті өмірінде сезінетін қарапайым адам. Қоғамдық кеңестер осы екі аралыққа көпір болсын деген ниетпен дүниеге келді. Министрдің алдына қарапайым адамның сөзін жеткізетін, әкімнің есебін қоғам атынан тыңдайтын, мемлекеттік шешімнің сыртында үнсіз қалмайтын институт қажет болды.

Содан бері он жылдан астам уақыт өтті. Бүгінде Қазақстанда 264 қоғамдық кеңес жұмыс істейді. Оның 36-сы республикалық, 228-і жергілікті деңгейде. Кеңестер құрамында 4 мыңға жуық адам бар. Олардың 74 пайызы азаматтық қоғам өкілдері. Бір қарағанда, қоғамның даусын жеткізетін ауқымды жүйе қалыптасқан. Бірақ кез келген институттың бағасы оның атауында емес, әсерінде.

Сандар көп, бірақ нәтиже қалай өлшенеді?

2026 жылдың алғашқы жартысында қоғамдық кеңестер 3400-ден астам нормативтік құқықтық акт жобасын қарады. 495-тен астам қоғамдық тыңдау өткізілді. Мемлекеттік органдар мен квазимемлекеттік сектор басшыларының 990 есебі тыңдалды. Азаматтардан 900-ден астам өтініш келіп түсті. Олардың шамамен 60 пайызы оң шешім тапты.

Мұндай статистиканы елемеуге болмайды. Бұл – үлкен жұмыс. Бұл кеңестердің тек атауы ғана бар құрылым емес екенін көрсетеді. Бірақ дәл осы сандардың көлеңкесінде басқа бір сұрақ қалып қояды: осының нәтижесінде не өзгерді?

3400 құжаттың қаншасына кеңестің ұсынысы нақты түзету енгізді? 495 қоғамдық тыңдаудың қаншасынан кейін бастапқы шешім қайта қаралды? 990 басшының есебінің қаншасы сынға ұшырап, соның негізінде нақты шара қабылданды? Өйткені жиналыстың көптігі – ықпалдың көптігі емес. Құжаттың көптігі – шешімнің өзгергенін білдірмейді.

Қоғамдық кеңестің шынайы салмағы – адам мәселесінде

Қоғамдық кеңестердің ең маңызды тұсы, бәлкім, үлкен саясатта емес, қарапайым адамның мәселесінде көрінеді. Жер дауы, ауыз су, жол, дәрі-дәрмек, жәрдемақы, мектеп, аурухана, инфрақұрылым – мұның бәрі күнделікті өмірдің өзі.

2026 жылдың алғашқы алты айында кеңестерге 900-ден астам азамат жүгінген. Ресми дерекке сәйкес, олардың шамамен 60 пайызының мәселесі оң шешілген. Бұл – қоғамдық кеңестердің пайдасын көрсететін ең тірі көрсеткіштердің бірі. Өйткені мемлекеттік институттың құны кейде үлкен баяндамамен емес, бір адамның есігінің ашылуымен өлшенеді.

Бірақ осы тұста да жауапсыз қалған сауал бар. Қалған 40 пайыз ше? Олардың мәселесі неге шешілмеді? Құзырет жетпеді ме? Заң мүмкіндік бермеді ме? Әлде жауапты орган кеңестің пікіріне құлақ аспады ма? Қоғам дәл осыны да білуге тиіс. Өйткені сенім тек жақсы жаңалықтан емес, шешілмеген мәселенің себебін ашық айтудан қалыптасады.

Тәуелсіздік пайызбен өлшенбейді

Қоғамдық кеңестің табиғаты қызық. Ол билік емес. Ол оппозиция да емес. Ол мемлекеттік органның бөлімшесі болмауға тиіс. Оның орны – екеуінің ортасы. Сондықтан қоғамдық кеңестің ең үлкен күші қолындағы құзыреттен бұрын, тәуелсіз пікір айту мүмкіндігінде.

Ресми мәлімет бойынша, кеңес мүшелерінің 74 пайызы азаматтық қоғам өкілдері. Бұл – жақсы көрсеткіш. Бірақ тәуелсіздік пайызбен өлшенбейді. Тәуелсіздік – әкімнің алдында оның шешіміне қарсы пікір айта алу. Министрге ыңғайсыз сұрақ қою. Елдің көңілінде жүрген мәселені күн тәртібіне шығару. Қажет болса, ресми шешімге «біз бұған келіспейміз» деп айту.

Егер қоғамдық кеңесте осындай еркіндік болмаса, құрамындағы азаматтық қоғам өкілдерінің саны қанша болғанының өзі екінші мәселеге айналады. Қоғамдық кеңеске әрдайым билікпен тартысу міндет емес. Бірақ билікпен келіспеу құқығы міндетті түрде болуы керек.

990 есеп: тыңдау бар, бақылау ше?

Алты айда 990 басшының есебі тыңдалған. Бұл – аз көрсеткіш емес. Басшының кабинеттен шығып, қоғам өкілдерінің алдында есеп беруі – мемлекеттік басқару мәдениетінің бір бөлігі.

Бірақ есеп тыңдалды дегеннің өзі есеп берушілік толық орындалды деген сөз емес. Есептен соң не болды? Қоғамдық кеңес қандай ұсыныс берді? Ол ұсыныстың қайсысы орындалды? Қайсысы орындалмады? Алты айдан соң кеңес сол мәселеге қайта оралды ма?

Егер жауап болмаса, есеп беру рәсімге айналуы мүмкін. Ал қоғамдық бақылаудың мәні – басшының сөзін тыңдап тарқасу емес, оның уәдесінің соңынан бару.

Қоғамдық тыңдау: халық шынымен тыңдала ма?

2026 жылдың алғашқы жартысында 495-тен астам қоғамдық тыңдау өткізілген. Онда ауыз су, санитарлық қауіпсіздік, әлеуметтік қорғау, білім, тұрғын үй-коммуналдық шаруашылық секілді халықтың күнделікті өміріне тікелей әсер ететін мәселелер қозғалған.

«Қоғамдық тыңдау» деген атаудың өзі салмақты. Бірақ оның шынайы мәні бір ғана нәрсемен өлшенеді: қоғам шынымен тыңдалды ма?

Халықтың қарсылығы шешімді өзгерте ала ма? Тұрғындардың ұсынысы хаттамаға ғана түсіп қалмай, нақты жобаға енгізіле ме? Егер тыңдау өткен соң бастапқы шешім сол қалпында қалса, қоғамда «бұл рәсім біз үшін емес, құжат үшін өткізілді» деген күмән пайда болады. Сондықтан қоғамдық тыңдаудың сапасын оның өткен-өтпегенімен емес, одан кейінгі өзгеріспен бағалау қажет.

Кеңес ұсынысы елеусіз қалмауы керек

Қоғамдық кеңестер заң бойынша консультативтік-кеңесші және байқаушы орган саналады. Яғни олар мемлекеттік органның орнына шешім қабылдамайды. Бұл – түсінікті. Бірақ қоғамдық кеңестің ұсынысы орындалмаған кезде мемлекеттік органның қоғам алдында түсініктеме беру мәдениеті қаншалықты қалыптасқан? Негізгі мәселе осында.

Кеңес ұсыныс берді. Орган келіспеді. Мәселе жабылды. Егер процесс осы жерден аяқталса, қоғамдық бақылаудың салмағы азаяды. Ал егер «кеңес мына ұсынысты айтты, мемлекеттік орган оны мына себеппен қабылдамады, кеңес бұл мәселені қайта қарауға алды» деген ашық тізбек қалыптасса, институттың беделі де артады.

Қоғамға қоғамдық кеңестің барлық ұсынысы міндетті болғанынан бұрын, оның ұсынысы елеусіз қалмайтынына сенім қажет.

Ашықтық – құжатты жариялау ғана емес

Қазақстанда қоғамдық кеңестердің қызметін біріктіретін KAZKENES платформасы жұмыс істейді. Бұл – қажетті қадам. Өйткені қоғам қай кеңес не талқылағанын, кім мүше екенін, қандай шешім қабылданғанын ашық білуге тиіс.

Бірақ қазіргі ақпараттық дәуірде құжатты сайтқа орналастырудың өзі ашықтықтың толық өлшемі емес. Қарапайым адам жүздеген бет хаттаманы оқып отырмайды. Оған түсінікті нәрсе керек: мәселе қандай болды, кеңес не ұсынды, билік не деп жауап берді, соңы немен аяқталды?

Осы төрт сұрақтың жауабы бір жерден көрінсе, қоғамдық кеңес қоғамға әлдеқайда жақындай түсер еді.

Формализм қай жерден басталады?

Кез келген қоғамдық институттың уақыт өте келе өз рәсіміне тұтқын болу қаупі бар. Отырыстар өтеді. Хаттамалар толтырылады. Есептер тыңдалады. Ұсыныстар жазылады. Бәрі дұрыс сияқты.

Бірақ егер осы процестің ар жағында өзгеріс болмаса, қоғам біртіндеп қызығушылығын жоғалтады. Формализм дәл осы жерден басталады. Ол ешкімнің әдейі жасаған әрекетінен емес, процестің нәтижеден маңызды болып кетуінен туады.

Қоғамдық кеңестер үшін де ең үлкен қауіп осы. Өз жұмысын отырыс санымен өлшеу. Қаралған құжат санымен мақтану. Ал шешімге ықпалдың нақты деңгейін екінші орынға ысырып қою.

Есептің жаңа өлшемі керек

Мүмкін, қоғамдық кеңестердің есебі де өзгеруге тиіс шығар. «Биыл 50 отырыс өткіздік» деген сөйлемнің орнына «біздің ұсынысымызбен бес мемлекеттік шешім өзгертілді», «үш мәселе қайта қарауға жіберілді», «он ұсыныс қабылданбады, оның себептері мынадай», «бес мәселені бақылауда ұстап отырмыз» деген есеп әлдеқайда мағыналы болар еді.

Сонда қоғам кеңестің не істеп жатқанын анық түсінеді. Басты көрсеткіш – қанша құжат қаралды емес, қанша шешімге ықпал етті. Қанша есеп тыңдалды емес, есептен кейін не өзгерді. Қанша өтініш келді емес, адам мәселесінің соңы немен аяқталды.

Енді қоғамдық кеңеске салмақ керек

Қоғамдық кеңестерді жоққа шығару оңай. Оларды «формалды орган» деп бір-ақ сөзбен сызып тастау да оңай. Бірақ 2026 жылғы статистика оның соншалық қарапайым мәселе емес екенін көрсетеді.

264 кеңес жұмыс істеп тұр. Мыңдаған құжат қаралған. Жүздеген қоғамдық тыңдау өткен. Мыңға жуық басшы есеп берген. Жүздеген азаматтың мәселесі шешілген.

Демек, институт бар. Қозғалыс бар. Тәжірибе бар. Енді оған салмақ керек.

Қоғамдық кеңестің беделі оның мөрінде емес. Әкімдік ғимаратындағы кабинетінде де емес. Тіпті заңда жазылған өкілеттігінде ғана емес. Оның беделі – қарапайым адамның «менің сөзімді сол жерде біреу айтып отыр» деп сенуінде. Ал биліктің «бұл пікірге жауап беруіміз керек» деп сезінуінде.

Осы екі сезім түйіскен жерде ғана қоғамдық кеңес шын мәнінде халықтың даусына айналады. Ал егер халықтың сөзі кеңеске жетіп, кеңестің сөзі шешім қабылдайтын есікке жетпей қалса – ең жақсы статистиканың өзі сол арадағы үнсіздікті жасыра алмайды.