ҮЕҰ туралы заң Халық Кеңесінің сүзгісіне түсті: ұсыныстар соңғы мәтінге ене ме?
Қазақстанда үкіметтік емес ұйымдардың қызметін реттейтін жаңа заң әзірленіп жатыр. Бірақ бұл жолы маңызды бір ерекшелік бар: құжатты талқылауға азаматтық сектор өкілдерімен бірге Қазақстан Халық Кеңесінің мүшелері де қатысты. Қазақстан Халық Кеңесі – Жоғары конституциялық консультативтік орган. Сондықтан мәселе кезекті дөңгелек үстелдің өткенінде емес. Негізгі сұрақ – талқылауда айтылған ұсыныстар заң жобасының соңғы мәтініне қаншалықты енеді және қоғам оның нәтижесін көре ала ма? Үкіметтік емес ұйымдар қызметі саласындағы заңнаманы жетілдіру мәселелері Қазақстан Халық Кеңесінің мүшелері мен ҮЕҰ өкілдері қатысқан дөңгелек үстелде талқыланды, деп хабарлайды Halyq-kenesi.kz ақпарат агенттігі ҚР Мәдениет және ақпарат министрлігінің баспасөз қызметіне сілтеме жасап.
Бұл талқылау Халық Кеңесінің заң шығару процесіне қоғамдық пікірді енгізу мүмкіндігі туралы бұған дейін көтерілген мәселеге практикалық тұрғыдан жауап беретін алғашқы қадамдардың бірі деуге болады. Өйткені Кеңестің конституциялық мәртебесі мен өкілеттігі қағаз жүзінде айқын. Ендігі өлшем – сол өкілеттіктің нақты заңдар мен мемлекеттік шешімдерден көрінуі.
ҮЕҰ туралы заңда не өзгереді?
Дөңгелек үстел барысында қатысушылар Қазақстан Республикасының «Үкіметтік емес ұйымдар туралы» заңы жобасының негізгі ережелерін, сондай-ақ азаматтық сектор өкілдері ұсынған ұсыныстарды талқылады. Ерекше назар мемлекет пен үкіметтік емес ұйымдардың өзара іс-қимылын реттейтін құқықтық тетіктерді жетілдіруге аударылды. Бұл мәселенің Халық Кеңесі үшін маңызы бөлек. Кеңестің 126 мүшесінің үштен бірі – қоғамдық бірлестіктер мен өзге де коммерциялық емес ұйымдардың өкілдері. Яғни Халық Кеңесінің 126 мүшелік құрылымындағы 42 орын азаматтық қоғам секторына берілген. Сондықтан ҮЕҰ туралы жаңа заң – Кеңес мүшелері сырттай бақылайтын құжат емес. Ол Халық Кеңесінің өз құрамындағы ірі қоғамдық сектордың құқықтық жағдайына тікелей әсер етеді.
Бұған дейін Halyq-kenesi.kz 126 мүшеден тұратын құрылым қоғамдық пікірді нақты шешімге жеткізе ала ма деген мәселені көтерген болатын. Енді сондай мүмкіндіктің бір сынағы осы заң жобасы болмақ.
Ұсыныстар айтылды. Ал олардың тағдыры қандай?
Кездесу қорытындысында қатысушылар заң жобасын одан әрі жетілдіруге қатысты ұсыныстар қалыптастырды. Бұл ұсыныстар құжатпен жұмыс істеудің келесі кезеңдерінде қарастырылмақ. Бірақ дәл осы жерден маңызды сұрақ басталады.
Қандай ұсыныстар берілді?
Олардың қайсысы заң жобасына енгізіледі?
Қайсысы қабылданбайды?
Қабылданбаған ұсыныстың себебі қоғамға түсіндіріле ме?
Халық Кеңесінің жұмысында ұсыныс жасаудың өзі жеткіліксіз. Ұсыныстың әрі қарайғы қозғалысы да ашық болуы керек. Осы мәселе Halyq-kenesi.kz жариялаған «Министр «жоқ» дей алады. Бірақ Халық Кеңесін елемей өте ала ма?» атты сараптамада да көтерілген. Өйткені Қазақстан Халық Кеңесі – Жоғары конституциялық консультативтік орган. Оның ұсынысы қарапайым қоғамдық пікір деңгейінде қалып қоймауға тиіс. Бірақ Кеңестің ұсынысы мемлекеттік орган үшін қандай рәсіммен қаралатыны, оған жауаптың қалай берілетіні және нәтижесінің қоғамға қалай жарияланатыны аса маңызды. Бұл өз кезегінде Халық Кеңесінің кімге және қалай есеп беретіні туралы үлкен мәселенің бір бөлігі.
Бұл – азаматтық қоғам туралы заң
Заң жобасын әзірлеу Мемлекет басшысының 2025 жылғы 14 наурызда Ұлттық құрылтай отырысында берген тапсырмасын орындау аясында жүргізіліп жатыр. Жаңа құжаттың нысанасы – азаматтық қоғамның маңызды бөлігі саналатын үкіметтік емес ұйымдар. Мемлекет пен азаматтық сектор арасындағы қатынас тек қаржыландыру немесе мемлекеттік әлеуметтік тапсырыс мәселесімен шектелмейді. ҮЕҰ қоғамдық бақылау жүргізеді, әлеуметтік мәселелер көтереді, азаматтардың мүддесін білдіреді және мемлекеттік органдармен кері байланыс орнатуға қатысады. Қазақстан Халық Кеңесінің өзінің құрылымы да осы модельге негізделген. Кеңес құрамындағы үш үлкен топтың бірі – қоғамдық бірлестіктер мен коммерциялық емес ұйымдардың өкілдері. Сондықтан азаматтық секторға қатысты заң талқыланғанда Халық Кеңесінің қатысуы заңды әрі қисынды. Бірақ Кеңес тек талқылауға шақырылатын тарап болып қалмай, азаматтық сектордан түскен пікірлерді сараптап, жүйелеп, нақты құқықтық ұсынысқа айналдыратын институтқа айналуға тиіс. Бұл міндет Халық Кеңесінің салалық комиссияларын құру кезінде де айтылған. Комиссиялар мен жұмыс топтарының мәні де осында – қоғамнан түскен ұсынысты жай тіркеп қою емес, кәсіби сараптамадан өткізіп, шешім қабылданатын деңгейге жеткізу.
Қоғамдық сектордың даусы жоғалмауы керек
ҮЕҰ туралы заң жобасына қатысты талқылау қоғамдық кеңестердің болашағы жөніндегі пікірталаспен де сабақтас. Бұған дейін Halyq-kenesi.kz «Қоғамдық кеңестер халықтың даусы болып қала ма, әлде жүйенің үнін қайталай ма?» деген сауал қойған болатын. Мәселенің мәні қарапайым: азаматтық қоғам институты мемлекеттің қабылдаған шешімін қоғамға жеткізетін механизм ғана ма, әлде қоғам талабын мемлекетке жеткізетін дербес күш пе? Бұл сұрақ жаңа заңның мазмұнына да тікелей қатысты. Егер ҮЕҰ-ның құқықтық мәртебесі жаңартылса, онда олардың шешім қабылдау процесіне қатысу мүмкіндігі, қоғамдық бақылау жүргізу тетігі, мемлекетпен қарым-қатынасы да нақты әрі түсінікті болуы қажет. Әйтпесе азаматтық секторға қатысты тағы бір заң пайда болғанымен, оның қоғамдағы нақты ықпалы өзгермеуі мүмкін. Осы қауіп қоғамдық кеңестердің формализмге ұрыну мәселесі көтерілген материалда да айтылған.
Заң ұсыну құқығы бар орган енді заң талқылауына қатысып отыр
Бұл кездесу Қазақстан Халық Кеңесінің ерекше мәртебесіне байланысты тағы бір жағынан маңызды. Кеңестің заңнамалық бастама құқығы бар. Яғни Қазақстан Халық Кеңесі тиісті рәсімнен өткен заң жобаларын Құрылтай қарауына енгізе алады. Осы өкілеттік туралы Halyq-kenesi.kz бұған дейін «Халық Кеңесі заң ұсына алады. Бірақ ол кімнің заңын ұсынады?» деп мәселе қойған. Саясаттанушы Бақытжан Бұқарбай да Халық Кеңесінің өкілеттігі енді іс жүзінде көрінуі керектігін атап өткен еді. Сондықтан ҮЕҰ туралы заң жобасын талқылау Кеңестің заң шығару процесіндегі ықпалы қандай болатынын бағалайтын нақты мүмкіндік береді. Бір мәселені ажыратып алған жөн: қазіргі кездесуде Қазақстан Халық Кеңесі бұл заң жобасын өзі енгізіп отырған жоқ. Кеңес мүшелері қолданыстағы заң жобасын талқылап, оны әрі қарай пысықтауға ұсыныстар берді. Бірақ дәл осы ұсыныстардың кейін құжатқа қалай әсер ететіні Кеңестің практикалық салмағын көрсетеді.
Халықпен кері байланыс қалай жүреді?
Қазақстан Халық Кеңесінің негізгі міндеттерінің бірі – азаматтардың ұсыныстарын мемлекеттік шешімдерге жеткізу. Бұған дейін азаматтардың бастамаларын Кеңеске тікелей жолдау тетігі туралы айтылған. Бұл механизм іске қосылған жағдайда ҮЕҰ мен азаматтық белсенділердің ұсыныстары да Кеңес арқылы сараптамадан өтіп, мемлекеттік органдарға жетуі мүмкін. Бірақ мұнда да басты өлшем – өтініштің қабылданғаны емес, оның нәтижесі. Осы бағыттағы жұмысты үйлестіруге қатысатын Халық Кеңесі Төрағасының орынбасары Дмитрий Останьковичтің бұған дейін азаматтардың Кеңеске тікелей бастама беру мүмкіндігі туралы айтқаны да осы жүйенің маңызын көрсетеді. Өңірлерден келетін қоғамдық ұсыныстардың орталық деңгейге жетуі де маңызды. Halyq-kenesi.kz Халық Кеңесінің өңірлерге шығуы нақты не өзгертетіні туралы мәселе көтерген болатын. Ал өңірлік даму мен жергілікті өзін-өзі басқару бағытындағы жұмыс Табиғат Зейнұлқабден жетекшілік ететін бағытпен де сабақтасады.
Халық Кеңесі «тыңдайтын» орган болып қана қалмауға тиіс
Қазақстан Халық Кеңесі жұмысын бастағаннан бері қоғамдық пікірді тыңдау, ұсыныс жинау, азаматтармен кері байланыс орнату туралы жиі айтылып келеді. Бірақ ендігі кезең басқа болуы керек. Мәселе тыңдауда емес. Тыңдалған ұсыныстың шешімге айналуында. Президент те Халық Кеңесінің қызметі қағазбастылыққа айналмауға тиіс екенін, Кеңес мүшелері күрделі мәселелерді батыл көтеріп қана қоймай, олардың шешімін қатар ұсынуы қажет екенін атап өткен. Осы қағида қоғамдық келісім мәселелерінде де өзекті. Бұған дейін Ерлан Қарин қоғамдық бірлікке нұқсан келтіретін әрекеттерге жауапкершілік мәселесін көтерген болатын. Кей жағдайларда Кеңес мүшелері нақты салалық өзгерістерді де ұсынып жатыр. Мәселен, әскердегі сарбаз қазасына байланысты қаралы хабарды жеткізу тәртібін өзгерту туралы бастама көтерілді. Осындай ұсыныстардың әрқайсысының нәтижесі қоғамға көрініп отыруы керек. Себебі Халық Кеңесінің беделі отырыстардың санына емес, қанша қоғамдық мәселенің нақты шешімге айналғанына байланысты қалыптасады.
Жаңа заң – Халық Кеңесінің өзі үшін де сынақ
Қазақстан Халық Кеңесі – Жоғары конституциялық консультативтік орган. Оның алдында қоғамдық пікірді жинап қана қоймай, оны сарапталған ұсынысқа, қажет болған жағдайда заңнамалық бастамаға айналдыру мүмкіндігі бар. Бұл тұрғыда ҮЕҰ туралы заң жобасын талқылау – шағын оқиға емес. Кеңестің қоғамдық секторды білдіретін 42 мүшесі үшін де бұл маңызды сынақ. Халық Кеңесінің халықаралық және қоғамдық деңгейдегі мәртебесі туралы бұған дейін халықаралық алаңдарда да сөз болған. Бірақ кез келген жаңа институттың беделі сыртқы бағамен емес, ішкі нәтижемен орнығады. Өңірлердегі қоғамдық мәселелердің республикалық күн тәртібіне қалай жететіні туралы Борис Поломарчук та нақты кері байланыс қажеттігін көтерді. Ал бүкіл Кеңестің алдында тұрған міндетті оның 126 мүшесінің құрамы ғана емес, сол мүшелердің қандай нақты нәтиже көрсететіні айқындайды. Қазақстанның саяси жүйесіндегі өзгерістер жағдайында өкілді органдар мен азаматтық қоғам арасындағы байланыстың маңызы арта түсті. Мәслихаттардың өкілеттігін мерзімінен бұрын тоқтату және жаңа сайлау кезеңіне өту де қоғамдық өкілдіктің жаңа тетіктеріне назарды күшейтті. Сондықтан ҮЕҰ туралы заң жобасын талқылаудың нәтижесі тек Мәдениет және ақпарат министрлігіне немесе азаматтық секторға қатысты мәселе емес. Бұл – Халық Кеңесінің өзінің де қоғам мен мемлекетті байланыстыратын конституциялық институт ретінде қаншалықты жұмыс істей алатынын көрсетеді..
Ұсыныс айтылды. Енді оның ізі көрінуі керек
Дөңгелек үстел өтті. Ұсыныстар айтылды. Олар заң жобасын әрі қарай пысықтау кезінде қаралатыны мәлімделді. Ендігі маңыздысы – осы жұмыстың нәтижесі жоғалып кетпеуі. Қоғам мына сұрақтардың жауабын білуге тиіс:
Халық Кеңесінің мүшелері нақты қандай ұсыныстар берді?
Олардың қайсысы заң жобасына енді?
Қай ұсыныс қабылданбады және неге?
Заңның соңғы мәтіні азаматтық сектордың нақты қандай талабын ескерді?
Егер бұл сұрақтарға ашық жауап берілсе, Қазақстан Халық Кеңесінің заң шығару процесіндегі жаңа орны айқындала бастайды. Ал егер ұсыныстар дөңгелек үстел хаттамасында ғана қалып қойса, онда ең жоғары мәртебенің өзі нәтиже бермейді. Жоғары конституциялық консультативтік органның салмағы оның қанша ұсыныс айтқанымен емес, сол ұсыныстың қаншасы мемлекеттік шешімге айналғанымен өлшенеді.
