Халық Кеңесі заң ұсына алады. Бірақ ол кімнің заңын ұсынады?

Қазақстан Халық Кеңесіне заң шығару бастамасы құқығы берілді. Енді Кеңес қоғамдағы ұсынысты жай ғана талқылап қоймай, оны Құрылтайдың қарауына түсетін нақты заң жобасына айналдыра алады. Бұл – Халық Кеңесінің саяси салмағын едәуір арттыратын өкілеттік. Бірақ өкілеттік күшейген жерде сұрақ та көбейеді: заң жобасы кімнің бастамасымен туады, оны кім іріктейді, қоғамның нақты сұранысы қай тұста көрінеді және қабылданған шешім үшін кім жауап береді? halyq-kenesi.kz ақпарат агенттігі редакциясы Халық Кеңесінің жаңа заң шығару мүмкіндігінің артықшылығы мен тәуекелін саралап көрді.

Қазақстан Халық Кеңесі енді тек қоғамдық пікір айтылатын алаң емес. Жаңа құқықтық модель оған әлдеқайда салмақты өкілеттік берді: Қазақстан Халық Кеңесі Құрылтайға заң жобаларын енгізе алады және жалпыхалықтық референдум тағайындау туралы бастама көтеруге құқылы. Бір қарағанда, бұл азаматтық қоғам үшін үлкен мүмкіндік сияқты. Қоғамда көтерілген мәселе енді тек ұсыныс, үндеу немесе резолюция күйінде қалмай, нақты заң жобасына айналуы мүмкін.

Бірақ дәл осы жерден ең маңызды сұрақ туады: Халық Кеңесі заң ұсына алады, ал сол заңның шынайы авторы кім болады? Қоғам ба? Кеңес мүшелері ме? Әлде жүйенің ішінде алдын ала дайындалған шешімдер ме?

Бұл сұрақ Халық Кеңесінің мәртебесін ғана емес, Қазақстандағы қоғамдық өкілдік пен заң шығару үдерісінің жаңа моделін түсіну үшін маңызды.

Консультативтік органға заң шығару бастамасы не үшін берілді?

Халық Кеңесі заң бойынша халық мүддесін білдіретін жоғары конституциялық консультативтік орган ретінде айқындалады. Бірақ оның құзыреті жай ғана пікір айту немесе ұсыным жасаумен шектелмейді. Кеңес Құрылтайға заң жобаларын енгізе алады, ал кей жағдайда жалпыхалықтық референдум бастамасын да көтере алады.

Мұның өзі Халық Кеңесін кәдімгі қоғамдық-консультативтік алаңнан өзгеше деңгейге шығарады.

Өйткені кеңес беру бір басқа, ал мемлекеттің заң шығару процесіне ресми бастама арқылы кіру – мүлде басқа өкілеттік.

Осы жерде бірінші институционалдық сұрақ пайда болады. Құрылтай депутаттары сайлау арқылы мандат алады. Үкімет атқарушы биліктің саяси жауапкершілігін көтереді. Ал Халық Кеңесі – сайланбалы парламент емес. Соған қарамастан оның заң жобасын ресми түрде енгізуге құқығы бар.

Мәселе бұл өкілеттіктің дұрыс не бұрыс берілуінде емес. Мәселе – оның қоғамдық легитимдігі қалай қалыптасатынында.

Халықтың атынан сөйлесе, халық заң жобасына қалай қатысады?

Егер Халық Кеңесі халықтың атынан заң ұсынатын болса, ең бірінші қарапайым азаматтың ұсынысы сол заң жобасына қалай айналатыны түсінікті болуы керек.

Мысалы, белгілі бір әлеуметтік мәселені он мың адам қолдады делік. Қоғамдық кеңес немесе ҮЕҰ нақты ұсыныс жасады. Өңір тұрғындары бірнеше жылдан бері бір заңды өзгертуді талап етті.

Одан кейін не болады?

Бұл ұсыныстың Халық Кеңесіне түсуі бір мәселе, ал оның заң жобасына айналуы – екінші мәселе.

Заң жобасын әзірлеу бастамасын Кеңес мүшелерінің кемінде үштен бірі немесе Төралқа көтере алады. Содан кейін жоба комитеттерде, салалық комиссияларда, жұмыс топтарында қаралады. Құрылтайға енгізу үшін Кеңес мүшелерінің кемінде үштен екісінің қолдауы керек.

Яғни азаматтың ұсынысы мен дайын заң жобасының арасында бірнеше институционалдық сүзгі бар.

Бұған біржақты теріс қарауға болмайды. Кез келген қоғамдық талап заңға айналмауы тиіс. Заң жобасы құқықтық, экономикалық, қаржылық және әлеуметтік тұрғыдан саралануы қажет.

Бірақ осы сүзгілердің екінші жағы да бар. Қоғамның өткір талабы дәл осы жолда жұмсарып кетпей ме?

Үштен бірі бастайды, үштен екісі шешеді

Халық Кеңесінің құрамында 126 мүше бар. Заң жобасын әзірлеу бастамасын көтеру үшін кемінде 42 адамның қолдауы қажет. Ал оны Құрылтайға енгізу үшін кемінде 84 мүше дауыс беруі тиіс.

Бұл – айтарлықтай жоғары шек.

Бір жағынан, мұндай талап кездейсоқ немесе тар топтың мүддесіне арналған бастамалардың заң шығару алаңына өтіп кетпеуін қамтамасыз етеді.

Екінші жағынан, қоғамдық өмірдегі ең маңызды мәселенің бәрі бірден көпшілікке ұнай бермейді.

Кейде үлкен реформаны азшылық көтереді. Кейде бір өңірдің мәселесі елдің қалған бөлігіне алыстау көрінуі мүмкін. Кейде қоғамға қажет, бірақ билікке жайсыз бастама Кеңестің өз ішінде де көп дауыс жинай алмауы ықтимал.

Сонда үштен екілік сүзгі сапаның кепілі бола ма, әлде саяси жағынан жайсыз бастамаларды тоқтататын тосқауылға айнала ма?

Бұл сұрақтың жауабын заң емес, практика береді.

126 мүшенің өзі кімнің атынан сөйлейді?

Халық Кеңесінің құрамы да осы мәселені күрделендіреді. Кеңес мүшелері әртүрлі қоғамдық, өңірлік және этномәдени орталардан ұсынылады.

Бұл өкілділікті арттыруға арналған модель.

Бірақ Кеңес заң жобасын ұсынатын органға айналған сәтте «кімнің атынан сөйлейді?» деген талап та күшейеді.

Айталық, кәсіпкерлік туралы заң жобасы әзірленді. Оны бизнес өкілдері шын мәнінде қаншалықты қолдады?

Ауыл туралы заң болса, ауыл халқының ұсынысы қалай өлшенді?

Жастар мәселесіне қатысты жоба болса, жастардың нақты пікірі қай жерде көрінді?

Бұларды тек «Кеңесте өкілдер бар» деген жауаппен жабу қиын. Өкілдің болуы мен нақты қоғамдық мандат – екі бөлек нәрсе.

Заң жобасының шынайы авторы кім екенін қоғам білуі керек

Халық Кеңесінің заң шығару бастамасы қоғам үшін шынайы мүмкіндікке айналуы үшін әр заң жобасының тарихы ашық болуы тиіс.

Бастаманы кім көтерді?

Оған қандай қоғамдық мәселе негіз болды?

Қандай ұйымдар қатысты?

Қандай сарапшылар жұмыс істеді?

Қандай қарсы пікірлер айтылды?

Жобаның бастапқы нұсқасы қандай болды және кейін не өзгерді?

Осы сұрақтардың жауабы қоғамға қолжетімді болмаса, біз дайын мәтінді ғана көреміз.

Ал дайын мәтіннің артындағы саяси және қоғамдық процесті көрмейміз.

Сонда «Халық Кеңесінің заң жобасы» деген атау қоғамдық легитимдіктің формалды белгісіне айналуы мүмкін.

Бұл жерде маңызды айырмашылық бар: халықтың атынан сөйлеу – бір нәрсе, халыққа сөйлеуге мүмкіндік беру – басқа нәрсе.

Құрылтай соңғы шешімді бәрібір өзі қабылдайды

Халық Кеңесінің заң жобасын енгізу құқығы оны парламентке айналдырмайды.

Соңғы шешімді Құрылтай қабылдайды. Халық Кеңесі ұсынған жоба Құрылтайдың тиісті рәсімдерінен өтеді, комитеттер қарайды, кейін пленарлық талқылауға шығарылады.

Сондықтан Халық Кеңесі заң қабылдайтын орган емес.

Бірақ ол заң шығару процесіне жаңа кіреберіс алды.

Негізгі мәселе – сол кіреберіс кімге ашық болады?

Егер ол арқылы қоғамда жылдар бойы шешілмей келе жатқан мәселе заң деңгейіне көтерілсе, Халық Кеңесінің ең нақты қоғамдық пайдасы осы жерден көрінеді.

Ал егер бұл арна бұрыннан мемлекеттік аппарат ішінде дайындалған шешімдерге қоғамдық сипат беру үшін пайдаланылса, оның мәні айтарлықтай әлсірейді.

Үкіметтің қаржылық сүзгісі де бар

Бұл өкілеттіктің тағы бір маңызды шектеуі бар.

Егер заң жобасы мемлекеттік кірісті азайтса немесе мемлекеттік шығысты көбейтсе, оған Үкіметтің оң қорытындысы қажет.

Демек Халық Кеңесі әлеуметтік төлемді көбейтуді ұсынуы мүмкін. Ауыл медицинасына қосымша миллиардтаған қаржы қажет ететін бастама көтеруі мүмкін. Кейбір салық түрін төмендетуді ұсынуы ықтимал.

Бірақ мұндай заң жобасын әзірлеу үшін саяси ерік жеткіліксіз.

Үкіметтің қаржылық келісімі керек.

Бюджет тұрақтылығына жауап беретін органның пікірінің ескерілуі түсінікті.

Бірақ осы жерден тағы бір өткір сұрақ шығады: егер қоғам талап еткен реформа бюджетке шығын әкелсе, ал Үкімет оны қолдамаса, Халық Кеңесінің заң шығару еркіндігі қай жерге дейін жетеді?

Яғни қағаз жүзінде бастама бар.

Ал практикада қосымша қақпа бар.

Референдум бастамасы – бұдан да салмақты өкілеттік

Халық Кеңесінің өкілеттігі тек заң жобасымен шектелмейді.

Ол жалпыхалықтық референдум өткізу туралы бастама көтере алады.

Бұл – саяси салмағы әлдеқайда жоғары өкілеттік.

Референдум дегеніміз жай қоғамдық талқылау емес. Бұл мемлекеттің маңызды мәселесін тікелей халықтың дауыс беруіне шығару.

Демек Халық Кеңесі кеңес беретін орган ғана емес. Ол белгілі бір жағдайда елдік деңгейдегі саяси процестің басталуына ықпал ете алатын институт.

Осындай өкілеттік берілген соң, одан талап етілетін ашықтық та бұрынғыдан жоғары болуы тиіс.

Өкілеттік бар. Ал жауапкершілік кімде?

Ең күрделі сұрақтардың бірі – жауапкершілік.

Құрылтай депутатының саяси мандаты бар.

Үкімет өзінің шешімі үшін саяси жауап береді.

Ал Халық Кеңесі ұсынған заң үшін кім жауапты?

Мысалы, Кеңес заң жобасын енгізді. Құрылтай қабылдады. Үш жылдан кейін оның тиімсіз болғаны анықталды.

Сонда қоғам кімнен есеп сұрайды?

Заң жобасын алғаш көтерген мүшелерден бе?

Оны мақұлдаған көпшіліктен бе?

Комитет төрағасынан ба?

Төралқадан ба?

Халық Кеңесінің басшылығынан ба?

Егер осындай сұрақтарға нақты жауап болмаса, бір жағынан өте қуатты өкілеттік, екінші жағынан бұлыңғыр саяси жауапкершілік қатар пайда болады.

Бұл – кез келген мемлекеттік модельдегі осал тұс.

Халық Кеңесі қоғамдық бастамалардың «заңдық лифті» бола ала ма?

Бұл жерде жаңа жүйенің үлкен мүмкіндігін де ұмытпау қажет.

Қазақстандағы азаматтық бастамалардың тұрақты проблемаларының бірі – олардың нақты шешімге жету жолының ұзақтығы.

Петиция беріледі.

Қоғамдық тыңдау өтеді.

Сарапшылар ұсыныс жасайды.

Қоғамдық кеңес пікір білдіреді.

Бірақ олардың қаншасы нақты заң нормасына айналады?

Халық Кеңесі осы арадағы бос кеңістікті толтыра алады.

Мысалы, өңірдегі қоғамдық кеңес мәселе көтереді. Сарапшылар оны зерттейді. Халық Кеңесінің тиісті комитеті ұсынысты өңдейді. Ол заң жобасына айналады. Кеңес қолдайды. Құрылтайға түседі.

Міне, бұл – қоғамнан заңға дейінгі нақты институционалдық маршрут.

Осы модель жұмыс істесе, Халық Кеңесі азаматтық қоғам үшін бұрын болмаған заңдық лифтке айналуы ықтимал.

Бірақ сол лифттің түймесін тек Кеңестің ішіндегі адамдар ғана баса алатын болса, оның халықтық сипаты шартты болып қалады.

Ашықтық болмаса, жақсы өкілеттік те күмән туғызады

Сондықтан Халық Кеңесінің заң бастамасы қоғамдық сенім тудыру үшін кемінде бірнеше қағида сақталуы керек.

Заң жобасын кім бастағаны ашық жариялануы тиіс.

Жобаның қандай қоғамдық сұраныстан туғаны көрсетілуі қажет.

Алғашқы мәтін мен кейінгі редакциялар салыстыруға қолжетімді болуы керек.

Талқылауға қатысқан сарапшылар мен ұйымдар жарияланғаны жөн.

Қарсы пікірлер де жасырылмауы тиіс.

Ал Құрылтай жобаға қолдау көрсетпесе, оның себебін қоғам түсінуге тиіс.

Сонда заң шығару бастамасы әдемі конституциялық құқық болып қана қалмай, жұмыс істейтін қоғамдық механизмге айналады.

Бұған дейін біз қоғамдық кеңестердің тәуелсіздігі туралы жазған болатынбыз

Бұған дейін halyq-kenesi.kz редакциясы «Қоғамдық кеңестер: халықтың даусы ма, әлде биліктің жанындағы формалды институт па?» атты сараптамалық материал жариялаған болатын.

Онда қоғамдық кеңестердің дербестігі, олардың Халық Кеңесімен жаңа қарым-қатынасы және қоғамдық бақылаудың әлсіреп қалу қаупі сөз болды.

Сондай-ақ кейінгі «Халық Кеңесінің әлсіз тұсы: ұсыныс бар, орындалу кепілі жоқ» материалында Кеңес қабылдайтын ұсыныстардың орындалу тетігі мен нақты жауапкершілік мәселесін көтерген едік.

Қазіргі заң шығару бастамасы туралы мәселе сол талқылаудың заңды жалғасы.

Өйткені енді сұрақ тек Халық Кеңесінің ұсынысын билік тыңдай ма деген деңгейде емес.

Енді Халық Кеңесінің өзі нақты заң ұсына алады.

Сәйкесінше, оған қойылатын талап та өзгереді.

Негізгі сұрақ – заң ұсына ала ма емес, кімнің заңын ұсынады?

Халық Кеңесіне заң шығару бастамасының берілуі Қазақстандағы жаңа саяси архитектураның ең маңызды элементтерінің бірі болуы мүмкін.

Бұл қоғамның мемлекеттік шешім қабылдау процесіне жақындауына жол ашады.

Бірақ өкілеттіктің болуы оның автоматты түрде қоғамдық сипатта жұмыс істейтінін білдірмейді.

Шын мәніндегі өлшем басқа.

Заң жобасы қайдан шықты?

Оны қоғам сұрады ма?

Ашық талқылау болды ма?

Қарсы пікір естілді ме?

Жобаның авторы мен мүддесі қоғамға түсінікті ме?

Сондықтан Халық Кеңесінің жұмысын ертең оның қанша заң жобасын Құрылтайға енгізгенімен ғана өлшеу жеткіліксіз.

Ең маңызды көрсеткіш – сол жобалардың қаншасы төменнен, қоғамның нақты талабынан туғаны.

Заң бойынша Халық Кеңесі Құрылтайға заң ұсына алады.

Ендігі негізгі сұрақ әлдеқайда қарапайым әрі әлдеқайда күрделі: ол халықтың заңын ұсына ала ма?

Қорытынды

Халық Кеңесіне заң шығару бастамасы құқығының берілуі – оның мәртебесін едәуір күшейткен қадам. Бірақ кез келген өкілеттіктің құны оның көлемімен емес, қалай қолданылатынымен өлшенеді. Егер Кеңес қоғамдағы нақты сұранысты ашық талқылап, оны заң жобасына айналдырып, бастаманың авторын, уәжін және жауапкершілігін жасырмаса, ол азаматтық қоғам мен заң шығару жүйесінің арасындағы маңызды көпірге айналуы мүмкін.

Ал егер бұл құқық жоғарыда дайындалған шешімдерді «халықтық бастама» ретінде ұсынудың құралына айналса, жаңа өкілеттіктің мәні әлсірейді. Сондықтан басты өлшем – Халық Кеңесінің қанша заң жобасын ұсынатыны емес, сол жобалардың қаншасы қоғамның нақты талабынан туып, нақты нәтижеге жеткізілетіні.

Түйін біреу: Халық Кеңесі заң ұсына алады. Енді оның шын мәнінде халықтың заңын ұсына алатынын практика көрсетуі тиіс.