Халық Кеңесінің әлсіз тұсы: ұсыныс бар, орындалу кепілі жоқ

Қазақстан Халық Кеңесінің институционалдық құрылымы біртіндеп қалыптасып келеді. Төралқаның алғашқы отырысында үш тұрақты комитеттің құрамы бекітіліп, олардың басшылары анықталды. Ендігі негізгі мәселе – жаңа құрылымдардың қаншалықты тез құрылғанында емес, олар қоғамнан шыққан ұсынысты мемлекеттік шешімге жеткізетін нақты тетікке айнала ала ма? halyq-kenesi.kz ақпарат агенттігі осы мәселені жаңа институттың заңмен бекітілген өкілеттіктері мен алғашқы жұмыс бағыттары негізінде саралап көрді.

Үш комитетке түскен үш үлкен жауапкершілік

1 қазанда Ерлан Қошановтың төрағалығымен өткен Қазақстан Халық Кеңесі Төралқасының бірінші отырысында үш негізгі тұрақты комитеттің құрамы бекітілді.

Қоғамдық бастамаларды дамыту комитетін – Вера Ким, Қоғамдық келісім және жалпыұлттық бірлік бағытын – Марат Әзілханов, Өңірлік даму және жергілікті өзін-өзі басқару комитетін Табиғат Зейнұлқабден басқаратын болды. Сонымен бірге Әдеп жөніндегі комиссия құрылды.

Атауларына қарағанда, бұл үш бағыт Кеңестің бүкіл қызмет логикасын қамтып отыр.

Біріншісі – қоғамнан бастама жинау.

Екіншісі – қоғамдық келісім мен ел бірлігіне қатысты мәселелерді зерделеу.

Үшіншісі – өңірлердегі нақты проблемаларды республикалық деңгейге шығару.

Бірақ комитеттердің қызметін жиын өткізу, пікір алмасу немесе ұсыныс хаттар дайындаумен ғана өлшеуге болмайды. Өйткені Қазақстан Халық Кеңесінің құқықтық мәртебесі бұған қарағанда әлдеқайда салмақты.

Кеңес тек пікір айтатын алаң емес

«Қазақстан Халық Кеңесі туралы» Конституциялық заң Кеңесті Қазақстан халқының мүдделерін білдіретін жоғары конституциялық консультативтік орган деп айқындайды. Оның мақсаты – мемлекеттік саясатты қалыптастыру мен іске асыруға консультативтік тұрғыдан қатысу арқылы азаматтардың мемлекеттік басқару саласындағы мүддесін білдіру.

Мұндағы ең маңызды сөз – «қатысу».

Өйткені Халық Кеңесінің құзыреті тек ұсыныс айтумен шектелмейді.

Заң бойынша Кеңес мемлекеттің ішкі саясаты жөнінде ұсыныстар әзірлей алады, Құрылтайға заң жобаларын енгізуге, бүкілхалықтық референдум өткізу жөнінде бастама көтеруге, қоғамдық тыңдаулар мен консультациялар ұйымдастыруға және қоғамдық бақылау жүргізуге құқылы.

Демек, комитеттердің алдында әдеттегі консультативтік құрылымдарға тән «талқыладық – ұсыныс бердік – жауап күттік» формуласына байланып қалмау міндеті тұр.

Бұл институттың мүмкіндігі одан кең.

Бірінші сын: халықтың ұсынысы қайда түседі?

Қазақстанда ұсыныс айтатын алаң аз емес.

Қоғамдық кеңестер бар. Мәслихаттар бар. Азаматтық қоғам ұйымдары бар. Түрлі ведомстволар жанындағы консультативтік кеңестер бар. Электронды өтініш жүйесі бар.

Мәселе ұсыныстың жоқтығында емес.

Мәселе – оның жолында.

Азамат бір мәселе көтерді делік. Ол кімге түседі? Қандай өлшеммен сараланады? Қай комитет қарайды? Мемлекеттік органға қашан жолданады? Оған қандай жауап берілді? Ұсыныс қабылданбаса, себебі түсіндіріле ме?

Осы сұрақтардың жауабы ашық болмайынша, кез келген жаңа консультативтік институт бұрынғы құрылымдардың тағдырын қайталау қаупінен толық арыла алмайды.

Сондықтан Төралқаның алғашқы отырысында Кеңес мүшесі Бағдат Мусиннің азаматтардың ұсыныстары мен бастамаларын жүйелі жинауға, өңдеуге және олардың қаралу барысын бақылауға мүмкіндік беретін бірыңғай ақпараттық платформа әзірлеу жөніндегі ұсынысы назар аударуға тұрарлық.

Егер мұндай жүйе жүзеге асса, ол Кеңестің ең маңызды инфрақұрылымдық тетігінің біріне айналуы мүмкін.

Өйткені қоғамға «ұсынысыңыз қабылданды» деген автоматты жауаптан гөрі, «ұсынысыңыз қазір қай кезеңде тұр?» деген сұрақтың жауабы маңызды.

Қоғамдық бастамалар комитеті: идеядан шешімге дейін

Вера Ким басқаратын Қоғамдық бастамаларды дамыту комитетінің жұмысы ең алдымен осы жерде сыналады.

Комитет қоғамдағы әр дауысты республикалық күн тәртібіне шығара алмайтыны түсінікті. Бірақ қандай бастаманың қоғамдық маңызы бар екенін анықтайтын ашық өлшем қажет.

Мысалы, бір ұсынысты мың адам қолдады делік.

Ол комитет қарауына автоматты түрде өте ме?

Бірнеше өңірде қайталанған проблема ұлттық деңгейдегі мәселе деп таныла ма?

Әлеуметтік желіде үлкен резонанс тудырған тақырып пен сарапшылар көтерген жүйелі проблеманың салмағы қалай өлшенеді?

Егер осындай ережелер қалыптасса, қоғамдық бастама кездейсоқ ықпалға емес, белгілі бір рәсімге сүйенеді.

Сонда комитеттің жұмысы да «қоғам пікірін тыңдаудан» «қоғамдық сұранысты мемлекеттік шешімге айналдыруға» қарай өзгереді.

Қоғамдық келісім: мәселені бүркемелеу емес, ашық айту

Марат Әзілханов басқаратын қоғамдық келісім және жалпыұлттық бірлік бағыты да ерекше жауапкершілік арқалайды.

Қоғамдық келісім ұғымын тек мерекелік жиындар, этномәдени шаралар немесе бірлік туралы үндеулермен шектеу жеткіліксіз.

Шынайы қоғамдық келісім ең алдымен күрделі тақырыптарды ашық әрі мәдениетті талқылай алудан басталады.

Тіл.

Әлеуметтік теңсіздік.

Өңірлер арасындағы даму айырмашылығы.

Діни мәселелер.

Көші-қон.

Қоғамдағы радикал пікірлер.

Ақпараттық кеңістіктегі араздық тілі.

Мұндай тақырыптарды қоғамнан жасыру оларды жоғалтпайды. Керісінше, шешілмеген мәселе уақыт өте тереңдеуі мүмкін.

Сондықтан бұл комитеттің күштілігі «барлығы жақсы» деген баяндамамен емес, қоғамдағы күрделі проблеманы ерте байқап, оны жанжалға жетпей өркениетті диалог алаңына шығара алуымен өлшенуге тиіс.

Өңірлер даусы Астанаға жетуі керек

Табиғат Зейнұлқабден басқаратын Өңірлік даму және жергілікті өзін-өзі басқару комитетінің алдында да үлкен міндет тұр.

Қазақстандағы көптеген проблема республикалық құжаттарда бірдей көрінгенімен, жергілікті жерде сипаты мүлде бөлек болуы мүмкін.

Бір аудан үшін ауызсу маңызды.

Екінші өңір үшін жол.

Үшінші облыста жұмыссыздық.

Тағы бір жерде жайылым, экология немесе мектеп мәселесі алдыңғы қатарға шығады.

Халық Кеңесінің құрамы да осы өңірлік өлшемді ескеріп жасақталған. Конституциялық заң бойынша оның 126 мүшесінің 42-сі этномәдени бірлестіктерден, 42-сі қоғамдық бірлестіктер мен өзге де коммерциялық емес ұйымдардан, тағы 42-сі Астана, облыстар және республикалық маңызы бар қалалардың мәслихаттары мен қоғамдық кеңестерінен ұсынылады.

Бұл – жай арифметикалық тепе-теңдік емес.

Осы құрылым арқылы жергілікті проблема республикалық деңгейге шығуы керек.

Егер өңірден келген мүше өзінің облысындағы бір мәселені Кеңес комитетіне жеткізіп, комитет оны зерттеп, тиісті мемлекеттік органға ұсыныс жасап, кейін оның орындалуын бақылай алса – сонда ғана жаңа институттың өңір үшін нақты пайдасы сезіледі.

Ұсынымның күші неде?

Халық Кеңесіне қатысты жиі қойылатын сұрақтың бірі – оның шешімдері міндетті ме?

Заңда маңызды норма бар: Халық Кеңесі сессиясының мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғаларға жолданған ұсыныстары мен ұсынымдары міндетті түрде қаралуға тиіс. Сонымен қатар сессияда талқыланған мәселелер мен қабылданған ұсынымдар жұртшылыққа жария етілуі керек.

Бұл – елеулі мүмкіндік.

Бірақ «қаралуға тиіс» деген талап пен «орындалуға тиіс» деген ұғымның арасы бірдей емес.

Сондықтан Кеңес беделін заң мәтіні ғана емес, оның қоғамдық салмағы қалыптастырады.

Мемлекеттік орган Кеңес ұсынысын орындамаған жағдайда, оның себебі ашық айтылса;

комитет ұсыныстың кейінгі тағдырын бақыласа;

орындалған және орындалмаған бастамалардың есебі тұрақты жарияланып отырса – консультативтік сипат әлсіздік емес, керісінше қоғамдық ықпал құралына айналуы мүмкін.

Қоғамға тағы бір кеңес емес, нәтиже керек

Қазақстанда түрлі кезеңде көптеген қоғамдық-консультативтік құрылымдар жұмыс істеді.

Олардың бір бөлігі нәтижелі болды, кейбірінің қызметі қоғамға сезілмеді.

Сондықтан Халық Кеңесіне деген қоғамдық сенім оның атауымен де, мәртебесімен де автоматты түрде қалыптаспайды.

Ол нәтиже арқылы келеді.

Бір азаматтың ұсынысы заң жобасына айналса;

бір ауылдың проблемасы министрлік деңгейінде шешілсе;

қоғамдағы күрделі мәселе ашық талқыланып, одан нақты шешім шықса;

мемлекеттік орган қоғам талабына жауап беруге мәжбүр болса – сол кезде Халық Кеңесінің қажеттілігін халықтың өзі сезінеді.

Ал егер комитеттердің қызметі отырыс, хаттама, дөңгелек үстел және жалпы сипаттағы ұсынымдар шеңберінде қалып қойса, жаңа институттың үлкен конституциялық мүмкіндігі толық пайдаланылмай қалуы ықтимал.

Негізгі өлшем – кері байланыс

Сондықтан алдағы уақытта үш комитет қызметінің тиімділігін бірнеше қарапайым көрсеткішпен бағалауға болады: қоғамнан қанша ұсыныс түсті; оның қаншасы комитет қарауына алынды; қаншасы мемлекеттік органдарға жіберілді; қанша ұсыныс бойынша нақты шешім қабылданды; қаншасы заңнамалық бастамаға айналды; орындалмаған ұсыныстардың себебі қоғамға түсіндірілді ме?

Міне, осы мәліметтер ашық жарияланып отырса, Кеңес пен қоғам арасында сенім пайда болады.

Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан Халық Кеңесінің алдына азаматтардың мемлекеттік басқаруға қатысу мүмкіндігін кеңейту және мемлекет пен қоғам арасындағы байланысты жаңа деңгейге көтеру міндетін қойған. Төралқаның бірінші отырысында Ерлан Қошанов та осы сенімге «нақты іспен, нәтижелі жұмыспен» жауап беру қажеттігін атап өтті.

Енді институттық құрылым жасалды.

Комитеттер құрылды.

Басшылары белгілі.

Заңдық мүмкіндік бар.

Келесі кезеңде қоғамды қызықтыратын бір ғана сұрақ қалады: халықтың айтқаны билікке жетіп қана қоя ма, әлде нақты шешімге айнала ма? Қазақстан Халық Кеңесінің шынайы салмағын анықтайтын өлшем де – осы.