Жаңа жол тозды: Халық Кеңесіндегі сыннан кейін Үкімет реформа бастады
Жаңа салынған жолдың бірнеше ай өтпей тозуы енді жай сын емес – Үкімет деңгейінде реформаға түрткі болған проблемаға айналды. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан Халық Кеңесінің алғашқы сессиясында автожол саласындағы олқылықтарды ашық айтып, жүйені түбегейлі өзгертуді тапсырған еді. Енді осы тапсырмадан кейін арнайы үкіметтік жұмыс тобы құрылып, жол құрылысы, сапаны бақылау және бюджет қаржысының ашықтығы қайта қаралмақ, деп хабарлайды Halyq-kenesi.kz Үкіметтің ресми дерегіне сүйеніп.
Қазақстанда жаңа салынған жолдардың сапасына қатысты сын енді Үкімет деңгейіндегі нақты реформаға ұласып отыр. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев Қазақстан Халық Кеңесінің бірінші сессиясында жол саласындағы жағдайдың «мәз емес» екенін ашық айтып, жаңадан пайдалануға берілген «Талдықорған – Өскемен» күре жолының аз уақыт ішінде тоза бастағанын мысалға келтірген еді.
Енді Премьер-министр Олжас Бектеновтің өкімімен автожол саласын реформалау жөніндегі арнайы үкіметтік жұмыс тобы құрылды.
Үкіметтің ресми мәліметінде бұл шешім Мемлекет басшысының Қазақстан Халық Кеңесінің бірінші сессиясында берген тапсырмаларын жүзеге асыру аясында қабылданғаны нақты көрсетілген.
Қазақстан Халық Кеңесі – халықтың мүддесін білдіретін жоғары конституциялық консультативтік орган. Сондықтан бірінші сессияда көтерілген мәселелердің кейін мемлекеттік органдардың нақты шешімдеріне қалай айналатыны жаңа институттың тиімділігін көрсететін негізгі өлшемдердің біріне айналып отыр.
Halyq-kenesi.kz бұған дейін де Халық Кеңесі ұсыныстарының мемлекеттік аппараттағы тағдырын арнайы саралаған еді. «Министр «жоқ» дей алады. Бірақ Халық Кеңесін елемей өте ала ма?» атты материалда мемлекеттік органдардың Кеңес ұсыныстарын қарау міндеті мен нақты орындау мәселесінің ара-жігі талданған болатын.
Бұл жолы Халық Кеңесінің алғашқы сессиясында көтерілген мәселенің Үкімет деңгейінде нақты жұмыс тобына айналғанын көріп отырмыз.
Жолдың өзі ғана емес, оны салатын жүйе қайта қаралады
Үкімет құрған жұмыс тобының міндеті жекелеген жолдағы ақауды жөндеумен шектелмейді.
Оған жол құрылысының қолданыстағы бүкіл жүйесін қайта қарау, құрылыс сапасын бағалау тәсілдерін өзгерту, стандарттар мен құрылыс нормаларын жаңарту міндеті қойылған.
Яғни мәселе асфальттың қанша уақытқа шыдайтынында ғана емес.
Жол қалай жобаланады?
Материал қалай таңдалады?
Құрылыс сапасын кім тексереді?
Мердігердің жұмысына кім жауап береді?
Бюджет қаржысының тиімді жұмсалғанын кім бақылайды?
Жол пайдалануға берілгеннен кейін оның сапасына кім жауапты?
Ендігі реформа осы тізбектің барлығын қамтуы тиіс.
Үкімет саланы басқарудың жаңа тетігін әзірлеуді көздеп отыр. Оның ішінде цифрлық шешімдерді енгізу де қарастырылған.
Жаңа механизм автожол инфрақұрылымының сапасын арттырумен қатар, мемлекеттік қаражатты пайдаланудың тиімділігі мен ашықтығын күшейтуге бағытталмақ.
Бұл өте маңызды мәселе.
Өйткені сапасыз салынған жолдың зардабы тек жүргізушінің жайлылығымен өлшенбейді. Оның артында миллиардтаған теңге бюджет қаржысы, жол қауіпсіздігі және азаматтардың өмірі тұр.
Тоқаев: «Жол саласындағы ахуал мәз емес»
Мәселенің бастауына қайта оралсақ, Президент Қасым-Жомарт Тоқаев 24 қыркүйекте өткен Қазақстан Халық Кеңесінің бірінші сессиясында құрылыс сапасына арнайы тоқталған болатын.
Мемлекет басшысы елімізде тұрғын үйлер, әлеуметтік нысандар мен жолдар көптеп салынып жатқанын айта отырып, құрылыстың көлемі ғана емес, сапасы да маңызды екенін атап өтті.
Президент жаңадан салынған кейбір нысандардың сапасы сын көтермейтінін, тіпті қоғам талқысына түсіп жататынын айтты.
Салғырт орындалған жұмыстың салдары кей жағдайда қайғылы жағдайға әкеп соқтыруы мүмкін екенін де ескертті.
Осы тұста Мемлекет басшысы жол саласындағы ахуалға ерекше тоқталды.
Нақты мысал ретінде «Талдықорған – Өскемен» күре жолын атады. Жолдың ашылғанына көп уақыт өтпегеніне қарамастан, оның жабыны тоза бастаған.
Осыдан кейін Президент: жол сапасын бағалау жүйесін қайта қарауды; құрылыс жұмысын басынан аяғына дейін қатаң бақылауды; «Жол активтері сапасының ұлттық орталығының» қызметін күшейтуді; салаға түбегейлі реформа жүргізуді; қоғамдық бақылауды арттыруды тапсырды.
Бұл тапсырмалардың ішіндегі қоғамдық бақылау мәселесі Халық Кеңесінің қызметімен тікелей сабақтас.
Halyq-kenesi.kz редакциясы бұған дейін қоғамдық бақылау институттарының қағаз жүзінде қалып қоймау қаупін «Қоғамдық кеңестер тағы да формализмге ұрынбай ма? Қошанов нақты жауапкершілік тетігін ұсынды» атты материалда көтерген.
Мәселе біреу: қоғамдық бақылау жол салынғаннан кейінгі кезекті есеппен аяқтала ма, әлде құрылыс басталған сәттен бюджет жұмсалып, нысан қабылданғанға дейін жұмыс істейтін нақты тетікке айнала ма?
Жұмыс тобына алты министрліктің өкілдері кірді
Автожол саласын реформалайтын жұмыс тобына бір ғана Көлік министрлігі жауап бермейді.
Оны Премьер-министрдің бірінші орынбасары басқарады.
Құрамына Көлік министрлігінің, Өнеркәсіп және құрылыс министрлігінің, Қаржы министрлігінің, Ішкі істер министрлігінің, Экология және табиғи ресурстар министрлігінің және Энергетика министрлігінің басшылығы кірген.
Сонымен бірге жұмыс тобына Бас көлік прокурорының орынбасары, «ҚазМұнайГаз» ұлттық компаниясы, «ҚазАвтоЖол» ұлттық компаниясы, «Жол активтері сапасының ұлттық орталығы», «ҚазжолҒЗИ», «Мемсараптама», «ҚазҚСҒЗИ» өкілдері тартылды.
Олардың қатарында сала сарапшылары мен Құрылтай депутаттары да бар.
Мұндай құрам мәселенің тек жол салумен шектелмейтінін көрсетеді.
Автожол құрылысы – жобалау, құрылыс материалдары, қаржыландыру, мемлекеттік сатып алу, экология, қауіпсіздік, техникалық бақылау, сараптама және кейінгі пайдалану секілді бірнеше жүйені қатар қамтитын сала.
Сондықтан реформа да кешенді сипат алмақ.
Неге мемлекеттік қаржының ашықтығы бөлек көрсетілді?
Үкіметтің ресми хабарламасында жаңа басқару механизмінің мақсаттарының бірі ретінде мемлекеттік қаражатты пайдаланудың тиімділігі мен ашықтығын арттыру арнайы көрсетілген.
Бұл кездейсоқ емес.
Жол саласына жыл сайын қомақты бюджет қаражаты бағытталады. Бірақ тұрғын үшін ең қарапайым өлшем өзгерген жоқ: жаңа салынған жол қанша уақытқа шыдайды?
Егер бірнеше жылға арналған жол аз уақыт ішінде қайта жөндеуді қажет етсе, мәселе тек техникалық ақауда емес.
Онда жобаның сапасы, пайдаланылған материал, мердігердің жауапкершілігі, техникалық қадағалау және бюджет қаржысының тиімділігі туралы сұрақ туындайды.
Сондықтан цифрлық бақылау мен қаржының ашықтығын арттыру болашақ реформаның негізгі бағыттарының біріне айналмақ.
Халық Кеңесінде айтылған тапсырмалар орындалу кезеңіне өтті
Бұл Президенттің Қазақстан Халық Кеңесінің бірінші сессиясында берген тапсырмаларының орындалуына қатысты алғашқы қадам емес.
Бұған дейін Вице-Президент Ерлан Қариннің төрағалығымен арнайы республикалық кеңес өтіп, Президенттің бірінші сессияда көтерген бастамалары мен тапсырмаларын жүзеге асыру мәселесі қаралған болатын.
Halyq-kenesi.kz бұл туралы «Қарин: Қоғам бірлігіне нұқсан келтіретін әрекеттер қатаң тоқтатылады» атты материалында егжей-тегжейлі жазды.
Сол кезде Президент тапсырмаларының орындалуын ерекше бақылауға алу қажеттігі айтылған.
Енді жол саласына қатысты тапсырма жеке үкіметтік жұмыс тобының құрылуына алып келіп отыр.
Бұл жаңа институт жұмысына қатысты маңызды көрсеткіштердің бірі болуы мүмкін.
Өйткені Халық Кеңесінің салмағы жиындардың саны немесе сөйлеген сөздердің көлемімен емес, сол алаңда көтерілген проблемалардың кейін қандай мемлекеттік шешімге айналғанымен өлшенеді.
Редакция бұған дейін «Бақытжан Бұқарбай: Халық Кеңесі тек сөз алаңы болып қалмайды – заң ұсына алады» атты материалда да дәл осы мәселені көтерген болатын.
Яғни негізгі сұрақ біреу: айтылған сөз шешімге айнала ма?
Жол саласындағы қазіргі жағдай осы сұраққа алғашқы практикалық мысалдардың бірін беріп отыр.
1 желтоқсан – алғашқы нәтиже көрінетін күн
Премьер-министр Олжас Бектенов жұмыс тобына нақты мерзім белгіледі.
2026 жылғы 1 желтоқсанға дейін автожол саласын түбегейлі реформалау бойынша ұсыныстар әзірленуі тиіс.
Оның ішінде заңнамалық шаралар да болуы керек.
Демек Үкімет қолданыстағы тәртіпті тек ведомстволық бұйрықтармен өзгертумен шектелмеуі мүмкін.
Егер жұмыс тобы қажеттілік бар деп тапса, автожол құрылысы мен оның сапасын бақылауға қатысты заңнамалық нормалар да қайта қаралады.
Бұл – реформаның ауқымын көрсететін маңызды белгі.
Жаңа стандарт ескі проблеманы жоя ала ма?
Дегенмен жұмыс тобының құрылуының өзі жол сапасын автоматты түрде жақсартып жібермейді.
Қазақстанда жол құрылысына қатысты бағдарламалар да, стандарттар да, бақылаушы мекемелер де бұған дейін болған.
Сондықтан негізгі мәселе – жаңа құрылымның пайда болуында емес, жауапкершіліктің қалай жұмыс істейтінінде.
Мердігер сапасыз жол салса, кім жауап береді?
Техникалық қадағалау кемшілікті байқамаса ше?
Мемлекеттік орган сапасыз нысанды қабылдап алса не болады?
Бірнеше жылдан кейін емес, бірнеше айдан кейін тозған жолдың шығынын кім өтейді?
Бюджет қаржысына салынған нысанның сапасы туралы ақпарат қоғамға ашық бола ма?
Мұндай сұрақтардың жауабы болашақ реформаның шынайы бағасын анықтайды.
Бұл мәселе Халық Кеңесінің өзінің қоғамдық бақылау функциясына да тікелей қатысты.
Бұған дейін редакция «957 бірлестік, 126 мүше: Халық Кеңесі халықтың үнін шешімге жеткізе ала ма?» деген материалда жаңа институттың тиімділігі мүшелер саны арқылы емес, көтерілген мәселелердің нақты шешімге жетуі арқылы бағаланатынын жазған еді.
Жол реформасы осы қағиданың нақты сынағына айналуы мүмкін.
Халық Кеңесінің шынайы ықпалы осындай шешімдерден көрінеді
Халық Кеңесіне қатысты алғашқы күннен бері қоғамдағы ең үлкен сауалдардың бірі – оның нақты ықпалы қандай болады деген мәселе.
126 адам жиналып пікір айта ма, әлде сол пікір билік жүйесінің шешімдеріне ықпал ете ме?
Halyq-kenesi.kz бұл сұрақты бірнеше сараптамасында көтеріп келеді. Соның ішінде «Халық Кеңесі кімге есеп береді: өкілеттік айқын, есептілік неге көмескі?» атты материалда Кеңестің өкілеттігі артқан сайын оның нәтижесі мен қоғам алдындағы есептілігі де маңызды болатыны айтылды.
Автожол саласындағы қазіргі шешім осы тұрғыдан назар аудартады.
24 қыркүйекте Халық Кеңесінің бірінші сессиясында Президент жол саласындағы проблеманы ашық атады.
Жаңа жолдың тоза бастағанын мысал етті.
Саланы түбегейлі реформалауды тапсырды. Қоғамдық бақылауды күшейтуді талап етті. Ал 14 қазанда Үкімет арнайы жұмыс тобын құрды. Енді келесі кезең басталады.
1 желтоқсанға дейін қандай заңнамалық ұсыныстар дайындалады?
Жол сапасын бақылау жүйесі нақты қалай өзгереді?
Мердігерлердің жауапкершілігі күшейе ме?
Мемлекеттік қаржының жұмсалуы қоғам үшін ашық бола ма?
Жаңа салынған жолдың бірнеше айдан кейін қайта тозуына тосқауыл қойыла ма?
Негізгі сұрақтар – осылар.
Өйткені халық үшін реформаның өлшемі жаңа комиссияның құрылуы да, жаңа құжаттың қабылдануы да емес.
Нақты өлшем – жолдың сапасы.
Ал Қазақстан Халық Кеңесінің шынайы салмағы да сол жерде айтылған мәселенің хаттамаға жазылып қалмай, қоғам сезінетін нақты өзгеріске айналуымен бағаланбақ.
