126 мүше, үш квота, бір сарын: Поломарчук Халық Кеңесінің нақты міндеттерін атады
Қазақстан Халық Кеңесі жұмысын бастағалы қоғамдық кеңістікте жаңа орган туралы түсіндіру көп, ал нақты ұсыныс әзірге аздау естіліп жүр. 126 мүше, үш бағыт бойынша 42 адамнан өкілдік, заң шығару бастамасы, референдум ұсыну құқығы – Кеңес туралы сөз қозғаған спикерлердің дені осы бірнеше тезисті қайта-қайта айналып өтеді. Бұл – жаңа институтты қоғамға таныстыру кезеңінде түсінікті құбылыс. Бірақ Қазақстан Халық Кеңесінің құқықтық мәртебесі мен өкілеттігі әлдеқашан айқындалған кезде, ендігі әңгіме оның «не істей алатыны» емес, нақты не істейтіні туралы болуы керек.
Өйткені 126 мүшеден тұратын Кеңестің құрамы бекітілді, комитеттер жұмысын бастады, өңірлермен байланыс орнатылып келеді. Енді әр мүшенің қоғам алдына өзін таныстыруы ғана емес, өзі өкілдік ететін саладан қандай мәселені республикалық деңгейге шығаратыны, қандай шешім ұсынатыны және сол ұсыныстың тағдырын қалай бақылайтыны маңызды.
Осы тұрғыдан Павлодар облысынан Қазақстан Халық Кеңесінің құрамына енген саясаттанушы Борис Поломарчуктың пікірі назар аудартады. Ол жаңа органның жалпы мәртебесін түсіндірумен қатар, өңірден мәселе көтеру, ғылым, білім мен инновацияға басымдық беру және тұрғындармен тікелей кері байланыс орнату қажеттігін айтты, деп хабарлайды Halyq-kenesi.kz ақпарат агенттігі PavlodarNews.kz-ке сілтеме жасап.
Бұған дейін де Halyq-kenesi.kz Кеңестің 126 мүшелік құрамының өзі автоматты түрде қоғамдық ықпалға кепіл болмайтынын көтерген еді. «957 бірлестік, 126 мүше: Халық Кеңесі халықтың үнін шешімге жеткізе ала ма?» деген сауалдың өзектілігі де осында. Мәселе сан мен мәртебеде емес – нәтиже беретін арна құра білуде.
Өңірлердің мәселесі Астанаға қалай жетеді?
Қазақстан Халық Кеңесінің құрамына еліміздің әр өңірінен, қоғамдық сектордан және этномәдени бірлестіктерден барлығы 126 өкіл кірді.
Кеңес мүшелері үш бағыт бойынша өкілдік етеді: этномәдени бірлестіктерден – 42 адам, ірі қоғамдық бірлестіктер мен өзге де коммерциялық емес ұйымдардан – 42 адам, мәслихаттар мен өңірлік қоғамдық кеңестерден тағы 42 адам.
Бұл құрылымның басты артықшылығы – бір мәселені әртүрлі қоғамдық топтардың көзімен қарауға мүмкіндік беруі. Бірақ өкілдіктің өзі жеткіліксіз. Өңірден келген мүшенің негізгі міндеттерінің бірі – сол аймақтағы нақты проблеманы республикалық шешім қабылдайтын деңгейге жеткізу.
Борис Поломарчук та осы мәселеге назар аударды.
– Қоғамдық кеңестердің өкілдері мен депутаттар өңірдің ерекшелігін жақсы біледі. Сондықтан олардан, ең алдымен, аймақтық мәселелерді республикалық деңгейге шығаруы күтіледі. Жоспар ауқымды, мақсаттар да қазіргі күн тәртібі үшін маңызды әрі өзекті, – деді ол.
Бұл мәселе Халық Кеңесі үшін қазір принципті сипат алып отыр. Себебі жаңа органның құндылығы Астанада тағы бір пікірталас алаңын құруымен емес, ауылда, ауданда немесе облыста туындаған мәселенің орталық билікке дейін жоғалмай жетуін қамтамасыз етуімен өлшенеді.
Halyq-kenesi.kz бұған дейін «Өңірлердің үні Астанаға жете ме: Халық Кеңесі жаңа жұмыс кезеңіне кірісті» деген материалында дәл осы мәселені көтерген. Кейін Кеңес басшылығының өңірлерге сапары да басталып, Шығыс Қазақстан мен Қостанай облыстарындағы кездесулердің нақты нәтижесі қандай болатыны жөнінде мәселе қойылды.
Өңірлік дауыстың негізгі арналарының бірі – қоғамдық кеңестер. Алайда олардың қызметі тағы да есеп беру мен жиын өткізудің формалды жүйесіне түсіп кетпеуі керек. Осы қауіпке байланысты Halyq-kenesi.kz «Қоғамдық кеңестер тағы да формализмге ұрынбай ма?» деген мәселені де көтерген болатын.
Сол сияқты қоғамдық кеңестердің жаңа жүйедегі тәуелсіздігі де маңызды. Олар жоғарыдан келген шешімді түсіндіруші буынға айнала ма, әлде халықтың шынайы пікірін билікке жеткізе ала ма? Бұл мәселе «Қоғамдық кеңестер халықтың даусы болып қала ма, әлде жүйенің үнін қайталай ма?» атты сараптамада кеңінен талданған.
Ассамблеяның орнын баспайды
Борис Поломарчуктың пікірінше, Қазақстан Халық Кеңесін Қазақстан халқы Ассамблеясының толыққанды мұрагері деп атау дұрыс емес.
Себебі этномәдени бірлестіктер өкілдері жаңа орган құрамындағы үш бағыттың бірін ғана құрайды. Сонымен бірге Ассамблеяның этносаралық келісім саласында жинақтаған тәжірибесі Халық Кеңесінің жұмысында қолданылмақ.
– Ассамблея еліміздегі этносаралық тұрақтылық пен келісімді қамтамасыз етуде маңызды институт болды. Енді оның мүшелерінің Қазақстан Халық Кеңесіне қосылуы мәселелерге кеңірек қарауға мүмкіндік береді. Егер Ассамблея негізінен осы бағыттарға назар аударса, Қазақстан Халық Кеңесінің ауқымы кеңірек. Мұнда этносаралық келісіммен қатар өңірлерді дамыту, білім беру, медицина және басқа да бағыттар қамтылады, – деп түсіндірді саясаттанушы.
Жаңа органның қоғамдық келісіммен ғана шектелмейтіні оның конституциялық өкілеттігінен де көрінеді. Кеңес Құрылтайға заң жобаларын енгізе алады. Бұл өкілеттіктің саяси және қоғамдық салмағы туралы Halyq-kenesi.kz бұған дейін «Халық Кеңесі заң ұсына алады. Бірақ ол кімнің заңын ұсынады?» деген арнайы сараптама жариялаған.
Саясаттанушы Бақытжан Бұқарбай да Кеңестің осы ерекшелігіне тоқталып, оның жай сөз алаңы болып қалмай, заң ұсынуға құқылы конституциялық институт екенін атап өткен болатын.
Демек, Халық Кеңесінің мүмкіндігі Ассамблея тәжірибесін жалғастырумен шектелмейді. Оның алдында қоғамдық пікірді нақты мемлекеттік шешімге айналдыру міндеті тұр.
Өкілеттік бар. Енді нақты ұсыныс керек
Халық Кеңесіне заң жобасын Құрылтайға енгізу, жалпыхалықтық референдум өткізу жөнінде бастама көтеру және мемлекеттік органдармен тікелей жұмыс істеу мүмкіндігі берілген.
Бірақ мұндай құқықтың болуы оның автоматты түрде тиімді жұмыс істейтінін білдірмейді.
Мысалы, Кеңес қандай да бір министрлікке ұсыныс жіберді делік. Ол ұсыныстың кейінгі тағдыры қандай болады? Министрлік оны орындауға міндетті ме? Қабылдамаса, себебін түсіндіре ме? Осы сұрақтарға Halyq-kenesi.kz «Министр «жоқ» дей алады. Бірақ Халық Кеңесін елемей өте ала ма?» атты сараптамасында жауап іздеген.
Өкілеттікпен бірге есептілік мәселесі де туындайды. Халықтың атынан ұсыныс жасайтын институт өзінің қандай нәтижеге жеткенін қоғамға қалай көрсетеді? Бұл сұрақ «Халық Кеңесі кімге есеп береді: өкілеттік айқын, есептілік неге көмескі?» атты зерттеуде де көтерілді.
Яғни ендігі кезеңде бірдей конституциялық нормаларды әр сұхбатта қайталау аздық етеді. Кеңестің әр мүшесінен нақты салалық ұсыныс, нақты проблема және оны шешудің жолы күтіледі.
Ғылым, білім және инновация
Қазақстан Халық Кеңесіндегі жеке жоспары туралы айтқан Борис Поломарчук ғылымды, білім беруді және инновацияны дамыту бағыттарын өзінің негізгі басымдықтарының бірі ретінде атады.
– Әзірге осы бағытта жұмыс істеймін. Кейін әріптестеріммен бірге мәселелер мен ұсыныстарды нақтылай түсеміз. Меніңше, пікірталас пен ортақ келісімге келу арқылы нақты бастамаларға жол ашамыз, – деді ол.
Бұл жерде «нақты бастама» деген тіркес маңызды. Өйткені Халық Кеңесінің комитеттері мен салалық комиссиялары дәл осы үшін құрылып отыр. Бұған дейін Қоғамдық келісім және жалпыұлттық бірлік комитетінің салалық комиссияларының құрамы бекітіліп, қоғамнан түсетін ұсыныстарды сарапшылармен бірге талдау тетігі белгіленген еді.
Бұл жұмыстар тек жалпы сипаттағы мәлімдемемен қалмай, салалық ұсынысқа айналған жағдайда ғана мәнді. Мәселен, Ерлан Қарин қоғамдық бірлік мәселелеріндегі нақты жауапкершілікке назар аударса, Кеңес мүшесі Ерқанат Көпжасар сарбаздардың психологиялық қауіпсіздігі мен қаралы хабарды жеткізу тәртібіне қатысты нақты өзгерістер ұсынды.
Осындай мазмұн жаңа институтқа қажет: мәртебені түсіндіруден – мәселеге, мәселеден – ұсынысқа, ұсыныстан – шешімге көшу.
Жастар мемлекеттің қалай жұмыс істейтінін білуі керек
Борис Поломарчук жастардың құқықтық және саяси сауатына да ерекше мән беріп отыр.
Оның пікірінше, мектеп оқушылары мен студенттер мемлекеттің құрылымын, Конституцияның негізгі ережелерін, сондай-ақ өзінің құқықтары мен міндеттерін жақсы білуі керек.
Бұл бағыт Халық Кеңесінің қоғаммен жұмыс істеу міндетімен сабақтас. Кеңес мүшелерінің қызметі тек отырыс пен комитет шеңберінде қалмай, азаматтарға жаңа саяси-құқықтық модельдің қалай жұмыс істейтінін түсіндіруге де бағытталуы мүмкін.
Сонымен бірге жаңа институт халықаралық деңгейде де таныстырыла бастады. Halyq-kenesi.kz бұған дейін Халық Кеңесінің ЕҚЫҰ мінберінде аталғанын және оның қоғамдық келісім жүйесіндегі орны талқыланғанын жазған болатын.
Алайда халықаралық мінбердегі мәртебеден де маңыздысы – сол институттың ел ішіндегі азамат үшін қаншалықты түсінікті әрі қолжетімді болуы.
«Мәселені айтып қана қоймай, тиімді коммуникация құру»
Павлодар облысының тұрғындарына үндеуінде Борис Поломарчук азаматтарды өздерін толғандырған мәселелерді ашық көтеріп, ұсыныстарын өңір өкілдеріне жолдауға шақырды.
– Егер сұрақтарыңыз болса, мәселелер туындаса, оларды ашық айтыңыздар. Қазақстан Халық Кеңесінің мүшелері ұсыныстар үшін ашық. Өңірлерден сарапшылардың іріктелуінің өзі жергілікті мәселелерді мемлекетке барынша дәл әрі толық жеткізіп, кері байланыс орнату үшін жасалды. Біздің міндетіміз – мәселені айтып қана қоймай, тиімді коммуникация құру, – деп атап өтті Борис Поломарчук.
Бұл – сұхбаттағы ең маңызды ойлардың бірі.
Өйткені қазір азаматтан мемлекеттік шешімге дейінгі аралықта көптеген буын бар: әкімдік, мәслихат, қоғамдық кеңес, министрлік, қоғамдық ұйымдар және енді Халық Кеңесі.
Жаңа институт осы тізімдегі кезекті аралық кабинет болып қалмай, керісінше жолды қысқартуы керек.
Осыған байланысты Қазақстан азаматтарының бастамаларын Кеңеске тікелей жеткізу тетігі де әзірленіп жатыр. Halyq-kenesi.kz «Халық Кеңесіне тікелей жол: азаматтар бастамасын өз қолымен ұсынады» атты материалында eGov, eOtinish және арнайы портал арқылы ұсыныс беру мүмкіндігі қарастырылып жатқанын жазған еді.
Бұл жұмысты үйлестіруге қатысып жүрген Кеңес төрағасының орынбасары Дмитрий Останьковичтің жеке парақшасы да сайтта қолжетімді.
Ал өңірлермен және қоғамдық кеңестермен өзара жұмыстың институционалдық жағына жауап беретін бағытта Табиғат Зейнұлқабден бастаған өңірлік даму тетігі қалыптасып келеді.
Ендігі өлшем – кім қанша сөйледі емес, не өзгерді?
Қазақстан Халық Кеңесінің заңнамалық бастама құқығы бар. Кеңес әзірлеген заң жобасы белгіленген рәсімдерден өткеннен кейін Құрылтайдың қарауына енгізілуі мүмкін.
Бұл – аз өкілеттік емес.
Сондықтан жаңа институт туралы ақпараттық кезең де біртіндеп өзгеруі керек.
«Халық Кеңесі 126 мүшеден тұрады», «үш бағыттан 42 адамнан кірді», «Кеңес заң ұсына алады», «референдум бастамасын көтере алады» деген ақпарат қоғамға қажет. Бірақ оны күн сайын әр спикерден қайта тыңдай беру Халық Кеңесінің нақты жұмысын көрсетпейді.
Ендігі жаңалық басқа болуы тиіс:
Қай мүше қандай мәселе көтерді?
Қандай ұсыныс комиссияға түсті?
Қайсысы мемлекеттік органға жіберілді?
Қандай ұсыныс қабылданды?
Қайсысы заң жобасына айналды?
Ал қай мәселе шешілмей қалды – және неге?
Қазақстанның саяси жүйесіндегі өзгерістер қазір жылдам жүріп жатыр. Мәселен, барлық деңгейдегі мәслихаттардың өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылып, ел жаңа мәслихат сайлауына бет алды. Бұл жағдай өңірлік өкілдік пен халықтың үнін мемлекеттік деңгейге жеткізудің жаңа тетіктерінің қаншалықты маңызды екенін тағы көрсетеді.
Сондықтан Борис Поломарчук айтқан «мәселені айтып қана қоймай, тиімді коммуникация құру» қағидасы Халық Кеңесінің өзіне де қойылатын талапқа айналуы тиіс.
Өйткені мәселені айту – бастамасы ғана.
Халық Кеңесінің шынайы бағасы сол мәселенің қай жерде айтылғанымен емес, қай жерде шешілгенімен өлшенеді.
