425 мың теңге: мәслихат кандидатына сайлау жарнасы қашан қайтарылады?

Мәслихат депутаттығына түсу тек кандидат ретінде тіркелумен шектелмейді. Үміткер сайлау жарнасын да төлеуге тиіс. Қазіргі науқанда оның мөлшері – 425 мың теңге. Бірақ бұл ақша қандай жағдайда кандидатқа қайтарылады, ал қай кезде республикалық бюджетке кетеді? Орталық сайлау комиссиясы мәслихат депутаттарын сайлау кезінде кандидаттар мен саяси партиялардың сайлау жарнасын төлеу тәртібін түсіндірді, деп хабарлайды Halyq-kenesi.kz ақпарат агенттігі Орталық сайлау комиссиясының мәліметіне сілтеме жасап.

Бұл мәселе Қазақстанда барлық деңгейдегі мәслихаттар қайта сайланатын жаңа электоралдық кезең басталған тұста ерекше маңызға ие болып отыр.

Кандидат 425 мың теңге төлеуі керек

Ағымдағы сайлау науқанының басты ерекшеліктерінің бірі – аралас сайлау жүйесінің қолданылуы.

Бұл жүйе бойынша мәслихат сайлауына саяси партиялар да, бірмандаттық сайлау округтері бойынша кандидаттар да қатыса алады. Кандидаттарды саяси партиялар мен қоғамдық бірлестіктер ұсына алады, сондай-ақ азаматтардың өзін-өзі ұсынуына мүмкіндік бар.

«Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» Конституциялық заңға сәйкес, мәслихат депутаттығына кандидаттар сайлау жарнасын төлеуге міндетті.

Орталық сайлау комиссиясының мүшесі Әсел Жанәбілованың айтуынша, бұл талап сайлау процесіне қатысушылардың жауапкершілігін қамтамасыз етуге бағытталған.

Партиялық тізім ұсынған саяси партия жергілікті атқарушы органның шотына тізімге енгізілген әрбір кандидат үшін ең төменгі жалақының бес еселенген мөлшерінде сайлау жарнасын өз қаражатынан төлейді.

Қазіргі есеп бойынша бұл – 425 000 теңге.

Өзін-өзі ұсынған кандидат үшін де талап бірдей. Оның заңнама талаптарына сәйкестігі тексерілгеннен кейін және кандидат ресми тіркелгенге дейін жергілікті атқарушы органның шотына 425 мың теңге сайлау жарнасын енгізуі қажет.

Яғни бірмандаттық округтен өзін-өзі ұсынған азамат үшін де сайлауға кірудің қаржылық талабы өзгермейді.

425 мың теңге кандидатқа қашан қайтарылады?

Сайлау жарнасының төленуі оның міндетті түрде бюджетте қалатынын білдірмейді.

Орталық сайлау комиссиясының түсіндіруінше, бірмандаттық округтен түскен кандидаттың сайлау жарнасы үш жағдайда қайтарылады.

Біріншісі – кандидат мәслихат депутаты болып сайланса.

Екіншісі – депутат болып сайланбаса да, дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың кемінде 5 пайыз дауысын жинаса.

Үшіншісі – кандидат қайтыс болған жағдайда.

Әсел Жанәбілова бұл тәртіпті былай түсіндірді:

– Сайлау нәтижелері бойынша кандидат мәслихат депутаты болып сайланған немесе дауыс беру қорытындылары бойынша дауыс беруге қатысқан сайлаушылар дауысының кемінде бес пайызын алған жағдайда, сондай-ақ кандидат қайтыс болған жағдайда енгізілген сайлау жарнасы кандидатқа қайтарылады. Қалған барлық жағдайларда енгізілген сайлау жарнасы қайтарылмайды және республикалық бюджет кірісіне аударылады.

Демек, кандидат сайлауда жеңіске жетпеген күннің өзінде 5 пайыздық межеден өтсе, 425 мың теңгесін қайтара алады.

Ал 5 пайызға жетпесе – жарна қайтарылмайды.

Партияларға да 5 пайыздық меже қойылған

Партиялық тізім бойынша енгізілген сайлау жарнасын қайтарудың да өзіндік тәртібі бар.

Егер саяси партия сайлау қорытындысында дауыс беруге қатысқан сайлаушылар дауысының кемінде 5 пайызын алса, енгізілген сайлау жарнасы партияға қайтарылады.

Сондай-ақ партиялық тізімге енгізілген жалғыз кандидат қайтыс болған жағдайда да жарна қайтарылады.

Қалған жағдайларда төленген қаражат республикалық бюджет кірісіне аударылады.

Кейбір партиялар жарна төлемейді

Заңда саяси партияларға бұрынғы сайлау нәтижесіне қарай жеңілдіктер де қарастырылған.

Егер партия тиісті аумақтық сайлау округіндегі мәслихат депутаттарының алдыңғы сайлауында дауыс беруге қатысқан сайлаушылардың 5 және одан да көп пайыз дауысын алған болса, ол сайлау жарнасын төлеуден толық босатылады.

Ал алдыңғы сайлауда 3-тен 5 пайызға дейін дауыс алған партия белгіленген жарнаның 50 пайызын төлейді.

425 мың теңгенің жартысы – 212 500 теңге.

Ал 1-ден 3 пайызға дейін дауыс алған партия сайлау жарнасының 70 пайызын төлейді.

Бұл – 297 500 теңге.

Осылайша, бұрынғы сайлау нәтижесі партияның келесі науқандағы қаржылық міндеттемесіне тікелей әсер етеді.

Өзін-өзі ұсынған кандидат үшін жеңілдік жоқ

Партияларға бұрынғы нәтижесіне байланысты жеңілдік қарастырылғанымен, өзін-өзі ұсынатын бірмандаттық кандидат үшін негізгі талап өзгермейді.

Ол тіркелгенге дейін 425 мың теңге сайлау жарнасын төлеуге тиіс.

Сондықтан өзін-өзі ұсынуға мүмкіндік берілуі сайлауға қатысу толығымен қаржылық кедергісіз дегенді білдірмейді.

Кандидат үшін негізгі меженің бірі – 5 пайыз.

Ол депутат болып сайланса – жарна қайтарылады.

Сайланбаса, бірақ кемінде 5 пайыз дауыс жинаса – тағы да қайтарылады.

Ал нәтиже 5 пайыздан төмен болса – 425 мың теңге республикалық бюджетте қалады.

425 мың теңге – жай төлем емес

Сайлау жарнасының мәні кандидаттың сайлауға қатысу құқығын сатып алу емес. Заңдағы бұл тетік сайлау процесіне қатысудың жауапкершілігін күшейтуге бағытталған.

Алайда қазіргі науқанда өзін-өзі ұсынатын кандидаттар саны артқан жағдайда мәселенің екінші жағы да өзекті болмақ – 425 мың теңгелік талап азаматтардың сайлауға еркін қатысу мүмкіндігіне қаншалықты әсер етеді?

Бір жағынан, бұл кездейсоқ және формалды кандидаттардың санын шектеуі мүмкін. Екінші жағынан, саяси тәжірибесі мен қоғамдық қолдауы бар, бірақ қаржылық мүмкіндігі шектеулі азамат үшін 425 мың теңге елеулі сома болуы ықтимал.

Сондықтан алдағы мәслихат сайлауында тек кандидаттар саны емес, олардың қаншасы өзін-өзі ұсынғаны, қаншасы 5 пайыздық межеден өткені және қанша сайлау жарнасы бюджетке қалғаны да маңызды көрсеткіштердің біріне айналуы мүмкін.

Сайлауға қатысуға 425 мың теңге керек. Ал оны қайтарып алу үшін кандидатқа енді бір ғана шарт жеткілікті – сайлану немесе халықтың кемінде 5 пайыз қолдауына ие болу.