Мазмұнға өту
Жаңалықтар

«Арандатушыны» іздеу оңай. Тіл заңын бұзған 31 мекемеге кім жауап береді?

1 506 рет оқылды7 минут оқу

Қазақ тілінің құқығын талап еткен азаматтан қоғамға қауіп төнуі міндетті емес. Ал мемлекеттік тіл туралы заңның мемлекеттік мекемелерде бұзылуы – ресми тексерумен анықталған мәселе. Президент Қасым-Жомарт Тоқаев тіл арқылы қоғамдық жанжал туғызатындарды жауапқа тарту қажеттігін айтқан тұста, биліктің өзіне қойылатын сұрақ та өткірлене түсті: мемлекеттік тілдің заңды құқығын талап еткен адамның үніне күдікпен қарау оңай, ал сол заңды орындамаған мекемелерден нақты есеп сұрау неге қоғамдық күн тәртібінің басты мәселесіне айналмайды?

2026 жылғы 10 қарашада Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының Х құрылтайында Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев қоғамды тіл арқылы арандатуға ұмтылатын адамдарға қатысты заң аясында шара қолдану қажеттігін мәлімдеді, деп хабарлайды halyq-kenesi.kz ақпарат агенттігі Ақорданың ресми ақпаратына сілтеме жасап.

Президент мемлекеттік тілдің дамуын өзге тілдерге қарсы қоюға болмайтынын айтты.

Мұнымен дауласудың қажеті жоқ. Ешбір азаматты тіліне, ұлтына қарай кемсітуге жол берілмеуі керек.

Бірақ мәселенің екінші жағы бар: қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесін қорғау, оның толыққанды қолданылуын талап ету және биліктің тіл саясатын сынау арандатушылықпен шатастырылмауға тиіс.

Қоғамдық келісімді сақтау – маңызды міндет. Ал сол келісімнің атын жамылып, азаматтардың заңды сұрақтарын екінші кезекке ысыруға жол берілмеуі керек.

31 мемлекеттік мекемеге акт берілді. Нақты жауапкершілік қайда?

Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігі Тіл саясаты комитетінің ресми мәліметіне назар аударайық.

2026 жылдың бірінші жартысында елдегі 31 мемлекеттік мекемеде тіл туралы заңнаманың сақталуына мерзімді тексеру жүргізілген.

Тексерудің ресми қорытындысына сәйкес, барлық тексерілген мекемеге анықталған бұзушылықтарды жою туралы ұсынымдар көрсетілген актілер табысталған.

Олардың арасында орталық мемлекеттік органдардың құрылымдары, облыстық басқармалар мен жергілікті әкімшілік органдар бар.

Бұл – әлеуметтік желідегі әлдебір белсендінің ашуға толы пікірі емес. Бұл – мемлекеттік органның жариялаған ресми қорытындысы.

Ендеше тіл мәселесіндегі жауапкершілік туралы әңгіме неге ең алдымен осы фактілерді ашық талқылаудан басталмайды?

Қандай нақты талаптар бұзылды? Қай мекемеде қандай кемшілік тіркелді? Бұзушылықтар толық жойылды ма? Қайталанбауы үшін қандай шара қабылданды?

Ресми есепте мекемелердің ұсынымдардың орындалуы туралы ақпарат бергені айтылған. Бірақ аталған құжаттан әрбір бұзушылықтың қалай түзетілгені мен жауапкершілік шараларының толық көрінісін көру қиын.

Қоғамға осы деректер де қажет.

Өйткені мемлекеттік тіл туралы заңның орындалуын тексеру бір басқа, оның нақты орындалуын қамтамасыз ету – мүлде басқа жауапкершілік.

Тілін талап еткен адам мен араздық қоздырған адамның айырмасы бар

Қазақстан Конституциясының 9-бабында мемлекеттік тіл – қазақ тілі екені анық көрсетілген.

Ал 22-бап әр адамның ана тілі мен төл мәдениетін қолдану құқығын қорғайды. 23-бап сөз еркіндігіне кепілдік береді, сонымен бірге ұлттық және этностық алауыздықты насихаттауға тыйым салады.

Бұл нормалардың құқықтық мағынасы айқын: мемлекет азаматтардың заңды құқықтарын қорғауға, ал азаматтар басқа адамдардың құқықтарын құрметтеуге міндетті.

Мемлекеттік мекемеде қазақша жауап талап еткен адамды ұлтаралық араздық қоздырды деп автоматты түрде айыптауға негіз жоқ.

Қазақ тілінің қолданылу деңгейін сынау да өздігінен заңсыз әрекет емес.

Бірақ өзге тілде сөйлейтін азаматтарды қорлау, кемсіту немесе оларға қарсы өшпенділікке шақыру мүлде басқа құқықтық бағалауды қажет етеді.

Міне, осы шекараны бұлдыр қалдыру – қоғамдағы сенімге қауіп төндіруі мүмкін.

Егер ертең мемлекеттік тілдің заңды құқығын талап еткен азамат өзін ақтауға мәжбүр болып, ал оның көтерген мәселесі назардан тыс қалса, қоғамдық диалогтың мәні жоғалады.

Бұған дейін редакция «Теңдік Конституцияда бар. Ал өмірде ше?» атты материалында Зүлфия Байсақованың ЕҚЫҰ мінберіндегі сөзін талдап, конституциялық құқықтар мен оларды күнделікті өмірде жүзеге асырудың арасындағы айырмашылыққа назар аударған еді.

Тіл мәселесінде де дәл осы өлшем қолданылуға тиіс.

Конституциядан «тең» сөзі алынды. Мемлекеттік мекемелерде не өзгерді?

2026 жылғы 15 наурызда қабылданған жаңа Конституцияда орыс тілінің қолданылуына қатысты тұжырым өзгерді.

Бұрынғы Ата заңдағы «тең қолданылады» деген тіркес жаңа Конституцияның 9-бабында «қазақ тілімен қатар … ресми түрде қолданылады» деген нормаға алмастырылды.

Бірақ орыс тілінің ресми қолданылуына қатысты ереже сақталды.

Осы өзгерісті маңызды құқықтық қадам ретінде бағалауға болады. Алайда Конституциядағы сөздің өзгеруі мемлекеттік аппараттың күнделікті жұмысын өздігінен өзгертпейді.

Мемлекеттік тілдің мәртебесі Конституцияда жазылғанымен, оның іс жүзіндегі жағдайын азаматтың мекемеге барғанда қандай қызмет алатыны көрсетеді.

Қазақша жүгінген адам заңға сай жауап ала ма?

Мемлекеттік құжаттар қазақ тілінде сапалы әзірлене ме?

Қазақша цифрлық қызметтер толыққанды жұмыс істей ме?

Қазақ тіліндегі құқықтық, ғылыми және технологиялық ақпарат азаматтарға қаншалықты қолжетімді?

Егер мұндай мәселелер әлі де кездессе, оларды ашық көтерген азаматқа емес, мәселені шешуге жауапты жүйеге назар аудару керек.

Тілдің мәртебесін ұран көтермейді. Оны заңды орындайтын мемлекеттік аппарат көтереді.

«Заң мен тәртіп» азаматқа ғана емес, билікке де ортақ

Президент «Заң мен тәртіп» қағидатын мемлекеттік саясаттың маңызды ұстанымы ретінде бірнеше мәрте атап өтті.

Ал заңның ең басты сипаты – бәріне бірдей қолданылуы.

Қоғамдық тәртіпті бұзған адам заң алдында жауап беруге тиіс. Бірақ азаматтардың құқықтарын қамтамасыз етуге міндетті мемлекеттік орган да заңнан жоғары тұрмайды.

Атап айтқанда, Конституцияның 16-бабы заң мен сот алдындағы теңдікті бекітеді.

Ендеше тіл мәселесінде тек азаматтың айтқан сөзі ғана емес, мемлекеттік органның жасаған ісі немесе орындамаған міндеті де бірдей құқықтық бағалануы керек.

Бұл сұрақ мемлекеттік басқарудағы есептілік мәселесімен тікелей байланысты.

Бұған дейін «Министр «жоқ» дей алады. Бірақ Халық Кеңесін елемей өте ала ма?» деген сараптамада мемлекеттік органдардың қоғамдық ұсыныстарға жауап беру міндеті қарастырылған болатын.

Мәселенің түбі бір.

Азаматтың өтінішін қабылдау жеткіліксіз. Оған нақты жауап беру керек.

Заң бұзушылығын анықтау жеткіліксіз. Оның жойылғанын көрсету керек.

Ал құқық бұзушылыққа қатысты жауапкершілік туралы мәселе көтерілсе, оны да заңда көзделген тәртіппен, нақты дәлелге сүйеніп шешу қажет.

Мемлекет өзінен талап еткен азаматқа тәртіпті ескертіп қана қоймай, өз органдарынан да заңның мүлтіксіз орындалуын талап етуі тиіс.

Қоғамдық келісім үнсіздікке айналмауы керек

Мемлекеттік тілдің мәселесін көтеру қоғамды бөлудің құралына айналмауы тиіс.

Бірақ «қоғамдық келісім» деген ұғымды билікке ыңғайсыз пікірлерді шектеудің себебі ретінде де қолдануға болмайды.

Қоғамдағы келісім адамдардың бәрі бірдей ойлаған кезде емес, келіспейтін адамдардың да заңды құқықтары құрметтелген кезде орнығады.

Егер қоғамдық институттар тек қолайлы пікірді тыңдап, өткір сауалдан жалтарса, азаматтардың оларға сенімі әлсіреуі мүмкін.

Редакция бұған дейін «Қоғамдық кеңестер халықтың даусы болып қала ма, әлде жүйенің үнін қайталай ма?» деген сараптамасында дәл осы институционалдық тәуекелді көтерген.

Тіл мәселесі де осындай сыннан өтеді.

Қоғамдық институттар қазақ тілінің заңды құқықтарын талап еткен азаматты тыңдай ала ма? Әлде өткір мәселені қоғамдық тыныштыққа қауіп ретінде қабылдауға бейім бола ма?

Мемлекет үшін шынайы қоғамдық келісімнің құндылығы – сын айтылмауында емес, сол сынға құқықтық әрі әділ жауап берілуінде.

Халық Кеңесі тіл мәселесінде неге үнсіз қалмауы керек?

Президент Халықаралық «Қазақ тілі» қоғамының құрылтайында Қазақстан Халық Кеңесінің бірінші сессиясында мемлекеттік тілдің ел бірлігін нығайтудағы маңызын атап өткенін еске салды.

Бүгінде Кеңес құрамында қазақ тілінің дамуына қатысты қоғамдық бастамалармен айналысып жүрген Рауан Кенжеханұлы, Нұртөре Жүсіп және басқа да қоғам қайраткерлері бар.

Олардың қатысуы тіл мәселесін институционалдық деңгейде көтеруге мүмкіндік береді.

Алайда мәселе белгілі тұлғалардың Кеңес құрамында болуымен ғана шешілмейді.

Мәселе – Кеңестің мемлекеттік тілге қатысты нақты қоғамдық талапты мемлекеттік шешімге айналдыруға қаншалықты ықпал ете алатынында.

Редакция «Тоқаев Халық Кеңесін атады: ендігі өлшем – халық сезінетін нәтиже» атты материалында жаңа орган қызметінің тиімділігін нақты нәтиже арқылы бағалау қажеттігін жазған болатын.

Ендеше тіл мәселесінде де сондай өлшем қажет.

Халық Кеңесі Тіл саясаты комитетінің тексеру қорытындыларын арнайы талқылауға шығара ма?

Мемлекеттік мекемелердегі анықталған бұзушылықтардың түзетілуі жөнінде ашық ақпарат беруді ұсына ма?

Мемлекеттік тілге қатысты заңды талап пен арандатушылықтың құқықтық айырмашылығын түсіндіру мәселесін көтере ме?

Мұндай сұрақтарға жауап беру қоғамдық сенімді арттыруға ықпал етер еді.

Тіл туралы даудың ең қауіпті салдары қандай?

Қоғамда тіл мәселесіне қатысты пікірталастың болуы – өздігінен қауіпті құбылыс емес.

Қауіптісі – оны ұлтаралық өшпенділікке айналдыру.

Бірақ тағы бір тәуекел бар: мемлекеттік тілге қатысты заңды сынның өзі күмәнді әрекет ретінде қабылдана бастаса, азаматтардың ашық пікір білдіруге деген сенімі әлсірейді.

Бұл жерде құқық қорғау органдарының міндеті – әрбір нақты әрекетті заң талаптарына сәйкес бағалау, ал мемлекеттік органдардың міндеті – азаматтардың заңды құқықтарын қамтамасыз ету.

«Заң мен тәртіп» қағидасы ешбір тарапқа артықшылық бермеуі керек.

Бұған дейін Халық Кеңесінің қоғамдық әдеп мәселесін көтергені туралы материалда қоғамдық жауапкершілік пен күнделікті мінез-құлық арасындағы байланыс талданған еді.

Тіл мәселесіндегі жауапкершілік те тек азаматтың сөйлеу мәдениетімен шектелмейді. Ол мемлекеттік қызметшінің кәсіби міндетін адал орындауына да қатысты.

Қорытынды: тілін талап еткен азаматтан емес, заңның орындалмауынан қауіптену керек

Президенттің қоғамдық келісімді сақтау жөніндегі ұстанымы мен қазақ тілінің мемлекеттік мәртебесін қорғау қажеттілігі бір-біріне қайшы емес.

Бір тілді екінші тілге қарсы қоюға болмайды. Бұл – дұрыс қағида.

Бірақ мемлекеттік тілдің конституциялық құқығын қамтамасыз етуді талап ету де ешкімге қарсы шығу емес.

Тіл туралы заңның орындалмауын сынау – мемлекетке қарсылық емес. Керісінше, мемлекеттің өз заңын орындауын талап ету.

31 мемлекеттік мекемеге қатысты жарияланған тексеру нәтижесі осы мәселенің нақты институционалдық негізі бар екенін көрсетеді.

Енді қоғамға кезекті түсіндіру науқанынан гөрі анықталған кемшіліктердің қалай түзетілгені, жауапты органдардың қандай жұмыс атқарғаны және азаматтар үшін ненің өзгергені маңызды.

Қазақ тілінің болашағына сенім ең алдымен оның мемлекеттік мекемелерде толыққанды қызмет етуімен нығаяды.

Азаматтың аузын аңдығаннан гөрі, заңның орындалуын қадағалау маңызды.

Өйткені заңды талап еткен адамның дауысы мемлекетті әлсіретпейді.

Мемлекетті әлсірететін нәрсе – заңды талаптың жауапсыз қалуы.

Ал «Заң мен тәртіп» қағидасының шынайы күші сол тәртіптің азаматқа да, шенеунікке де бірдей қолданылуынан көрінуі тиіс.

WhatsApp ↗Telegram ↗

Осы тақырыптағы материалдар

Қазақстанның цифрлық карталары Qajet такси арқылы тәжірибеде сыналмақ
1 575 рет оқылды

Қазақстанның цифрлық карталары Qajet такси арқылы тәжірибеде сыналмақ

Қазақстан цифрлық технологиялар саласында шетелдік платформаларға тәуелділікті азайтып, өз мүмкіндігін кеңейтуге бағытталған маңызды бастаманы қолға алды. Еліміздің картографиялық…

Ғалымның жалақысы, мектептегі буллинг, жастардың болашағы: Халық Кеңесіндегі 66 бастама нақты шешімге айнала ма?
411 рет оқылды

Ғалымның жалақысы, мектептегі буллинг, жастардың болашағы: Халық Кеңесіндегі 66 бастама нақты шешімге айнала ма?

Қазақстанда ғалымдардың еңбекақысы, мектеп оқушыларының психологиялық қауіпсіздігі, жастардың ойынқұмарлыққа тәуелділігі және өңірлердің цифрлық дамуы әлі де өзекті мәселе.…

Көп оқылған

Соңғы жаңалықтар

Экология ұранмен түзелмейді: Ерлан Қошанов ECO Network жобаларының нақты нәтижесіне назар аударды

«Сараман жолы»: қазақ зиялыларының күрделі тағдырын баяндайтын тарихи еңбек

ШОБ-тың экономикадағы үлесі 40,4%, бірақ несие әлі қымбат: Нұртай Сабильянов нақты шешім сұрады

Қазақстанның цифрлық карталары Qajet такси арқылы тәжірибеде сыналмақ

Ғалымның жалақысы, мектептегі буллинг, жастардың болашағы: Халық Кеңесіндегі 66 бастама нақты шешімге айнала ма?

Біз әлеуметтік желідеміз

Қазақстан Халық Кеңесі

Жоғары конституциялық консультативтік орган

Кеңес туралы →

ХАЛЫҚ КЕҢЕСІ

Біздің әлеуметтік желілер

Жаңалықтардан хабардар болыңыз.