Бағдарлама бар, мәселе шешілмейді: Сүйентаева өңірлердегі түйінді Халық Кеңесіне шығармақ

Мемлекеттік бағдарламалар қабылданады, бюджет бөлінеді, есеп беріледі. Бірақ ауылдар мен аудандарда инфрақұрылым, медицина, білім және жұмыс мәселелері неге қайта-қайта алдан шығады? Қазақстан Халық Кеңесінің мүшесі Гүлқасима Сүйентаеваның пікірінше, енді проблеманы жай көтеру аз – оның неге шешілмей отырғанын анықтап, нақты шешімге дейін жеткізетін тетік керек. Ал Халық Кеңесінің тиімділігі өткізген отырысының санымен емес, адамдардың өміріндегі нақты нәтижемен өлшенуге тиіс, деп хабарлайды Halyq-kenesi.kz «Казахстанская правда» басылымына сілтеме жасап.

Бұл пікірдің салмағы бір адамның тәжірибесімен ғана шектелмейді. Ол Қазақстан Халық Кеңесінің алдағы жұмысына қатысты ең күрделі сұрақтардың бірін алға шығарады: ауылда немесе ауданда пайда болған проблема республикалық деңгейге қалай жетеді және сол жолда кезекті хатқа айналып жоғалып кетпей ме?

Гүлқасима Сүйентаева көп жыл Ақтөбе облыстық мәслихатын басқарған. Сондықтан өңірдегі мәселенің жергілікті деңгейден орталық мемлекеттік органдарға дейін қалай қозғалатынын, мемлекеттік бағдарламалардың жерде қалай орындалатынын және бюджет шешімдерінің азаматтардың күнделікті өміріне қалай әсер ететінін жақсы білетінін айтады.

Енді осы тәжірибе Қазақстан Халық Кеңесінің мүмкіндігімен түйісіп отыр.

Өңірдің мәселесін айту аз – оның себебін табу керек

Сүйентаеваның пікірінше, Қазақстан Халық Кеңесінің басты мүмкіндіктерінің бірі – өңірлік күн тәртібін республикалық деңгейде қабылданатын шешімдермен жүйелі байланыстыру.

Қазақстан Халық Кеңесі – Қазақстан халқының мүддесін білдіретін жоғары конституциялық консультативтік орган. Ол жекелеген облыстың немесе қаланың ғана емес, тұтас елдің мүддесіне жұмыс істеуге тиіс.

Сонымен бірге Кеңес құрамының үштен бір бөлігі мәслихаттар мен қоғамдық кеңестердің өкілдерінен жасақталуы өңірлердегі жағдайдың республикалық деңгейде естілуіне мүмкіндік береді.

Бұған дейін Halyq-kenesi.kz «Өңірлердің үні Астанаға жете ме: Халық Кеңесі жаңа жұмыс кезеңіне кірісті» атты материалында осы механизмнің алғашқы белгілерін саралаған еді. Өңірлік даму және жергілікті өзін-өзі басқару комитетіне қоғамдық сұраныстарды анықтап, оларды сараптамалық тұрғыда зерделеп, Кеңес қарауына нақты ұсыныс ретінде енгізу міндеті қойылған.

Сүйентаева да осы логиканы жалғастырады. Оның айтуынша, өңірдегі проблеманы тек жариялау жеткіліксіз. Ең алдымен оның себебін анықтау керек. Мәселені жергілікті әкімдік өз құзыреті аясында шеше ала ма? Әлде оған республикалық бюджет қажет пе? Қолданыстағы мемлекеттік бағдарлама жеткіліксіз бе?Нормативтік-құқықтық кедергі бар ма? Немесе мәселені шешу үшін заңның өзін өзгерту керек пе? Халық Кеңесінің өңірлермен жұмысындағы маңызды айырмашылық осында болуы мүмкін.

«Мәселе бар» деген шағымнан «мәселе неге бар және оны қандай тетікпен шешеміз?» деген деңгейге көшу.

Мемлекеттік бағдарлама бар. Неге проблема қалады?

Сүйентаева қазір Ақтөбе облысындағы проблемаларға талдау жүргізіліп жатқанын айтады. Сондықтан жекелеген мәселені қазірдің өзінде дайын бастама ретінде атауға асықпайды. Бірақ қарастырылып отырған бағыттарды нақты көрсетеді. Олар – аудандар мен ауылдық округтердің, шағын елді мекендердің проблемалары. Бірінші кезекте: инфрақұрылымның қолжетімділігі; әлеуметтік нысандар; білім сапасы; денсаулық сақтау; халықты жұмыспен қамту мәселелері зерделенеді. Бұл жерде Сүйентаева қойған сұрақ ерекше маңызды: мемлекеттік бағдарламалар болғанына қарамастан, неге кейбір мәселелер шешілмей қалады?

Шын мәнінде, өңірлік саясаттың ең әлсіз тұстарының бірі де осы сұрақтың төңірегінде жатыр. Бағдарлама бар. Қаржы қарастырылған. Жауапты мемлекеттік орган белгіленген. Бірақ проблема бірнеше облыста немесе ауданда жыл сайын қайталана береді. Сүйентаеваның пайымынша, егер бір мәселе әртүрлі өңірде қайталанып, жергілікті шаралармен шешілмесе, оны жеке ауданның немесе облыстың кемшілігі ретінде емес, жүйелік проблема ретінде қарастыру қажет. Бұл айырмашылық өте маңызды. Өйткені жеке проблема жергілікті шешімді талап етуі мүмкін. Ал жүйелік проблема Үкімет қаулысын, мемлекеттік бағдарламаны, қаржыландыру механизмін немесе заңнаманы өзгертуді қажет етуі ықтимал.

Проблемалардың картасы жасала ма?

Бұл ұстаным Қазақстан Халық Кеңесінде бұған дейін айтылған бастамалармен де үндеседі. Халық Кеңесінің Төрағасы Ерлан Қошанов қоғамдық кеңестер өкілдерімен кездесуде өңірлерден келетін жүйелі проблемалардың бірыңғай картасын қалыптастыру қажеттігін көтерген еді.

Бұған дейін Halyq-kenesi.kz «Қоғамдық кеңестер тағы да формализмге ұрынбай ма? Қошанов нақты жауапкершілік тетігін ұсынды» атты материалында осы бастаманы егжей-тегжейлі жазды.

Ұсынылған модель бойынша 228 қоғамдық кеңес пен 3,5 мыңға жуық қатысушы жинақтаған ақпарат жүйеленіп, қай мәселені жергілікті тәжірибені өзгерту арқылы, қайсысын Үкімет шешімімен, ал қайсысын заңға түзету енгізу арқылы шешуге болатыны анықталуы тиіс.

Сүйентаеваның айтып отырған тәсілі де осыған жақын. Алдымен – проблема. Одан кейін – оның себебі. Содан соң – сараптама. Одан кейін ғана – нақты ұсыныс.

Ұсыныс бірден заңға айналмайды

Өңірлерден анықталған жүйелік мәселелер Қазақстан Халық Кеңесінің бейінді құрылымдарына берілуі мүмкін.

Егер жеткілікті негіз болса, жекелеген ұсыныстар кейін заң шығару бастамасына дейін жетуі ықтимал.

Бірақ Сүйентаева бір маңызды шектеуді де атап көрсетеді: кез келген ұсынысты бірден заң жобасына айналдыру дұрыс емес. Ол кәсіби сараптамадан өтуге тиіс. Салалық мамандармен талқылануы керек. Тиісті мемлекеттік органдардың позициясы зерттелуі қажет. Экономикалық және құқықтық салдары бағалануы тиіс. Бұл Қазақстан Халық Кеңесіне берілген жаңа конституциялық өкілеттіктің практикалық маңызын көрсетеді.

Бұған дейін Halyq-kenesi.kz «Бақытжан Бұқарбай: Халық Кеңесі тек сөз алаңы болып қалмайды – заң ұсына алады» атты материалында Кеңестің заң шығару бастамасы құқығының жаңа институтты кәдімгі пікірталас алаңынан ерекшелендіретін негізгі тетіктердің бірі екенін жазған болатын.

Бірақ өкілеттіктің болуы мен оны сапалы пайдалану – екі бөлек нәрсе. Сүйентаеваның сөзі осы айырманы анық көрсетіп отыр.

«Отырыс санымен өлшенбеуі керек»

Сұхбаттағы ең маңызды тезистердің бірі – Халық Кеңесінің тиімділігін қалай бағалау керек деген мәселеге қатысты. Сүйентаева Кеңестің нәтижесі өткізілген отырыстардың немесе көтерілген бастамалардың санымен өлшенбеуге тиіс деп санайды. Негізгі өлшем – ұсыныстардың адамдардың нақты мәселесін шешуге қаншалық көмектескені. Бұл жаңа органның жұмысына қойылатын талапты едәуір күшейтеді. Өйткені отырыс өткізу оңай. Мәселе көтеру де қиын емес. Ұсыныс әзірлеуге де болады. Бірақ сол ұсыныстың кейінгі тағдыры қайда? Мемлекеттік орган оны қабылдады ма? Қабылдамаса – неге? Орындауға кірісті ме? Қай мерзімде? Нәтижесі қандай?

Сүйентаеваның пікірінше, бастаманы мемлекеттік органға жіберумен жұмыс аяқталмауы керек. Оның әрі қарай қалай қозғалғанын және қалай жүзеге асқанын бақылау қажет.

Мемлекеттік орган ұсынысты қарауға міндетті. Бірақ…

Бұл жерде құқықтық тұрғыдан маңызды мәселе туындайды. Қазақстан Халық Кеңесі сессиясының мемлекеттік органдар мен лауазымды адамдарға жолданған ұсынымдары мен ұсыныстары заң бойынша міндетті түрде қаралуға тиіс. Алайда қарау – орындау деген сөз емес.

Halyq-kenesi.kz мұны бұған дейін «Министр «жоқ» дей алады. Бірақ Халық Кеңесін елемей өте ала ма?» атты көлемді сараптамасында арнайы талдаған.

Конституциялық заң мемлекеттік органға ұсынысты қарау міндетін жүктейді. Бірақ оның әр ұсынысты міндетті түрде қабылдап, орындауын талап етпейді. Сондықтан ең маңызды мәселе – ұсыныстың қаралғанын белгілеу емес, оның кейінгі тағдырын ашық көрсету. Сүйентаева да дәл осы тұсқа назар аударады. Оның пайымдауынша, жұмыс бірнеше кезеңнен тұруы керек: проблеманы және оның себебін анықтау; негізделген ұсыныс дайындау; сарапшылармен талқылау; бейінді мемлекеттік органдарды тарту; шешім қабылдау; ең соңында – оның орындалуын бақылау. Яғни ұсыныс хатқа айналып, мемлекеттік мекеменің кіріс нөмірімен аяқталмауға тиіс. Нәтижеге дейін баруы керек.

Азамат өз ұсынысының қайда кеткенін көре ала ма?

Бұл үшін Халық Кеңесі жаңа цифрлық механизм әзірлеп жатыр. Сүйентаеваның айтуынша, Кеңес Президиумының алғашқы отырысында Ерлан Қошанов азаматтық бастамаларды жинауға және бақылауға арналған бірыңғай ақпараттық платформа құру туралы айтқан. Азаматтар сол жүйе арқылы ұсыныстар мен өтініштерін жолдап қана қоймай, олардың қалай қаралып жатқанын бақылауға мүмкіндік алуы тиіс. Бұл мәселе Halyq-kenesi.kz материалдарында бұған дейін де көтерілді. «Халық Кеңесіне тікелей жол: азаматтар бастамасын өз қолымен ұсынады» атты материалда арнайы порталмен қатар eGov және eOtinish арқылы Кеңес хатшылығына тікелей бастама беру мүмкіндігі қарастырылып жатқаны жазылған.

Егер бұл жүйе толық іске қосылса, қоғамдық бастаманың қозғалысы алғаш рет азаматқа түсінікті маршрутқа айналуы мүмкін: азамат → ұсыныс → сараптама → Халық Кеңесі → мемлекеттік орган → нәтиже. Бірақ мұнда да қауіп бар. Цифрлық портал өтініш қабылдайтын кезекті электронды жәшікке айналып кетпеуі керек. Азамат үшін ең маңыздысы – «өтінішіңіз қабылданды» деген хабарлама емес. Оның ұсынысын кім қарап жатыр? Қандай сарапшыға жіберілді? Мемлекеттік орган не деді? Ұсыныс қабылданды ма? Қабылданбаса, себебі қандай? Орындалу мерзімі бар ма?

Сүйентаева цифрлық платформа халықпен тікелей диалогтың орнын баспауы тиіс екенін де арнайы атап өтеді.

Яғни технология – құрал. Ал негізгі принцип – адамның қай жерде тұрғанына қарамастан, оның үні естілуі.

Әкімдік – мәслихат – қоғамдық кеңес – Халық Кеңесі

Азаматтардың ұсынысын республикалық деңгейге жеткізудің тағы бір жолы – жергілікті институттар. Сүйентаева бұл жүйенің бірінші буыны ретінде әкімдіктерді, мәслихаттар мен қоғамдық кеңестерді атайды. Олар мәселені бастапқы деңгейде саралауға тиіс. Қай мәселені ауыл немесе аудан өз күшімен шеше алады? Қайсысы облыстың құзыретінде? Қайсысы республикалық деңгейге шығуы керек? Осындай сүзгі болғанда ғана Халық Кеңесіне бүкіл ел бойынша қайталанатын жүйелік проблемаларды жинақтау оңайырақ болмақ. Алайда дәл осы жерде тағы бір тәуекел бар. Егер бірінші буын әлсіз жұмыс істесе, өңірдегі шынайы мәселе республикалық деңгейге мүлде жетпеуі мүмкін. Сондықтан жергілікті институттардың кәсібилігі шешуші рөл атқарады.

Мәслихат депутаты тек өтініш қабылдаушы болмауы керек

Сүйентаева мәслихат депутаттарына қойылатын талапты да нақтылайды. Оның пікірінше, депутат азаматтардың өтінішін қарап қана қоймауы керек. Ол өңірдің экономикасын түсінуі тиіс. Бюджет процесін білуі қажет. Мемлекеттік бағдарламалардың тиімділігін бағалай алуы керек. Өйткені республикалық деңгейге жіберілетін ұсыныстың сапасы оны дайындаған жергілікті институттың кәсібилігіне тікелей байланысты. Бұл – маңызды ескерту. Егер мәселе дұрыс зерттелмесе, нақты сан мен негіз болмаса, ұсыныстың орталық деңгейде қолдау табуы қиындайды. Сондықтан жаңа модельдің тиімділігі тек Халық Кеңесінің өзіне емес, мәслихаттар мен қоғамдық кеңестердің сапасына да тәуелді. Бұған дейін Halyq-kenesi.kz өңір өкілдерінің рөлін талдай отырып, «126 мүше, үш квота, бір сарын: Поломарчук Халық Кеңесінің нақты міндеттерін атады» атты материалында да дәл осы мәселені көтерген: өкілдік жеткіліксіз, әр мүше өзі өкілдік ететін өңірден нақты проблеманы республикалық деңгейге шығарып, шешім ұсынуға тиіс.

Қоғамдық кеңестердің орны қандай болады?

Жаңа модельде қоғамдық кеңестер де маңызды буынға айналады. Мәслихаттар тұрғындардың мүддесін білдіріп, бюджет процесіне қатысып және өз құзыреті шегінде бақылау жүргізсе, қоғамдық кеңестер шешімдерді қоғамдық талқылауға шығарып, азаматтық бақылау функциясын атқарады. Қазақстан Халық Кеңесінің міндеті – сол жергілікті деңгейден келген қоғамдық маңызы бар мәселелерді жүйелеп, республикалық деңгейде қарауды қажет ететіндерін жоғарыға шығару. Бірақ бұл механизмнің тиімділігі тағы да бір сұраққа тіреледі: қоғамдық кеңестер шын мәнінде халықтың даусын жеткізе ме, әлде кезекті формалды аралық буынға айнала ма? Halyq-kenesi.kz жариялаған материалда Қошанов қоғамдық кеңестер ұсынымдарының орындалуы жөнінде мемлекеттік орган басшыларының жеке есеп беру міндетін заңнамалық деңгейде бекітуді ұсынған болатын. Сондай-ақ «нөлдік оқылым», жүйелік проблемалар картасы және әр бастаманы жеке сүйемелдеу секілді механизмдер талқыланды. Бұл шаралар жүзеге асса, Сүйентаева айтып отырған «ұсынысты соңына дейін бақылау» қағидаты нақты рәсімге айналуы мүмкін.

Сарапшы, ғалым, кәсіподақ, азаматтық қоғам не үшін керек?

Халық Кеңесінің жұмысы тек өтініштерді жинаумен шектелмеуі керек. Сүйентаева қоғамдық маңызы бар мәселені талқылауға сарапшыларды, ғылыми орталарды, кәсіби одақтарды және азаматтық қоғам өкілдерін тартудың маңызын атап өтеді. Бұл ұсыныстың саяси немесе эмоциялық ұран емес, кәсіби негізделген шешім ретінде қалыптасуына қажет. Мәселен, белгілі бір аудан аурухана қажет деп талап етуі мүмкін. Бірақ оған демографиялық көрсеткіш, медициналық жүктеме, кадр қажеттілігі, бюджет мүмкіндігі, логистика және балама шешімдер бойынша талдау керек. Тек содан кейін ғана талап негізделген мемлекеттік ұсынысқа айналады. Халық Кеңесінің комитеттері мен комиссияларының негізгі міндеті де осындай қоғамдық талапты кәсіби шешім тіліне аудару болуы мүмкін.

Бірінші жылы не өзгеруі керек?

Сүйентаева Халық Кеңесінің бір жылда барлық жиналған проблеманы шешіп тастау мүмкін емес екенін мойындайды. Бұл – жаңа институт. Оның практикалық жұмысы енді қалыптасып келеді. Сондықтан алғашқы кезеңдегі басты міндет – өңірлер мен мемлекеттік органдар арасындағы тұрақты әрі тиімді жұмыс механизмін құру. Сүйентаева бірінші жылдың қорытындысында өңірлерден анықталған жүйелік мәселелердің тізімі нақты қаралып, негізделген ұсыныстар практикалық пысықтау кезеңіне өткенін көргісі келеді. Оның ішінде қажет болған жағдайда заңнаманы жетілдіруге бағытталған бастамалар да болуы мүмкін. Бұл өте маңызды өлшем. Өйткені жаңа органның алғашқы жылы жүздеген мәселені шешуімен емес, мәселені шешетін механизм құра алуымен бағалануы ықтимал.

«Бізде проблема бар» деу жеткіліксіз

Сұхбаттағы тағы бір маңызды ой – мемлекеттік басқару мен қоғамдық талаптың мәдениетін өзгерту қажеттілігі. Сүйентаеваның пайымынша, енді: «Бізде проблема бар, шешіп беріңіздер» деген тәсіл жеткіліксіз. Оның орнына: Неге бұл проблема пайда болды? Оны шешуге не кедергі? Қандай құқықтық немесе қаржылық тосқауыл бар? Қандай механизм нәтижеге жеткізеді? деген сұрақтарға жауап берілуі керек. Бұл көзқарас қоғамдық бастаманың сапасын да өзгертеді. Эмоциялық өтініш – талданған ұсынысқа; жеке проблема – жүйелік мәселеге; ал жүйелік мәселе – қажет болған жағдайда мемлекеттік шешімге немесе заңнамалық бастамаға айналады.

Ең үлкен қауіп – тағы бір аралық буынға айналу

Дегенмен жаңа модельдің тәуекелі де жоқ емес. Қазақстанда азамат пен орталық биліктің арасында онсыз да бірнеше деңгей бар: ауылдық және аудандық әкімдік, облыстық әкімдік, мәслихат, қоғамдық кеңес, министрлік және басқа мемлекеттік құрылымдар. Халық Кеңесі осы тізімге тағы бір мекеме ретінде ғана қосылса, оның конституциялық мәртебесінің өзі жеткіліксіз болады. Оның құндылығы – жаңа кабинет немесе жаңа жиын алаңын құруда емес. Қоғамнан шыққан проблеманың жолын қысқартуда. Өңірдегі мәселені анықтауда. Оны кәсіби сараптауда. Жүйелік сипат алса – республикалық күн тәртібіне шығаруда. Қажет болса – мемлекеттік органға нақты ұсыныс беруде. Ал одан да маңыздысы – сол ұсыныстың орындалуын бақылауда. Қазақстан Халық Кеңесінің шынайы пәрменін осы тізбектің жұмыс істеуі көрсетеді. Бұған дейін Halyq-kenesi.kz «957 бірлестік, 126 мүше: Халық Кеңесі халықтың үнін шешімге жеткізе ала ма?» атты материалында да Кеңестің қоғамдық беделі мүшелер санына емес, азаматтардың ұсыныстарының нақты шешімге қаншалық айналатынына байланысты екенін көтерген болатын.

Халық Кеңесінің басты сынағы басталды

Гүлқасима Сүйентаеваның сұхбатынан жаңа институттың өңірлермен жұмыс істеу моделінің негізгі сұлбасы көрінеді.

Бірінші кезең – жергілікті мәселені анықтау.

Екінші – оның себебін талдау.

Үшінші – мәселенің жергілікті ме, әлде жүйелік пе екенін ажырату.

Төртінші – кәсіби негізделген ұсыныс дайындау.

Бесінші – сарапшылар және мемлекеттік органдармен пысықтау.

Алтыншы – қажет болған жағдайда заңнамалық бастамаға дейін жеткізу.

Жетінші және ең маңызды кезең – орындалуын бақылау.

Егер осы тізбек толық жұмыс істесе, Халық Кеңесі қоғам, өңір және орталық арасындағы нақты байланыстырушы институтқа айналуы мүмкін. Ал егер ұсыныс қабылданғаннан кейін оның тағдыры тағы да ведомстволық хат алмасудың ішінде жоғалып кетсе, жаңа механизмнің мәні әлсірейді. Сондықтан Сүйентаева айтқан ең маңызды өлшем – отырыс саны да, ұсыныс саны да емес. Адам оның пайдасын сезді ме? Халық Кеңесінің өңірлердегі алғашқы үлкен сынағы да дәл осы сұрақтан басталады.

Түпнұсқа дереккөз: «Новые возможности для региональных инициатив», «Казахстанская правда», 14 қазан 2026 жыл.