50 мың сәби, 7 мың мемлекеттік квота: репродуктивті медицинадағы жетістік кімге қолжетімді?
Фотосурет: halykkenesi.kzҚазақстанда репродуктивті технологиялардың көмегімен 50 мыңнан астам сәби дүниеге келді. Бұл – отандық медицинаның отыз жылда жеткен елеулі нәтижесі. Бірақ осы жетістіктің әлеуметтік өлшемі қандай? Мемлекет қаржыландыратын емдеу мүмкіндігі еліміздің барлық өңіріндегі отбасыларға бірдей қолжетімді ме? Ғылыми табыс пен азаматтардың нақты қажеттілігі арасындағы байланысты кім бағалайды?
Бұл мәселелер Алматыда өткен халықаралық конгрестің нәтижелерін медициналық жетістік тұрғысынан ғана емес, мемлекеттік саясаттың тиімділігі мен қоғамдық жауапкершілік тұрғысынан да қарастыру қажеттігін көрсетеді, деп хабарлайды halyq-kenesi.kz ақпарат агенттігі.
2026 жылғы 5–7 қараша аралығында Алматыда Орталық Азиядағы ең ірі кәсіби форумдардың бірі – Қазақстан репродуктивті медицина қауымдастығының (ҚРМҚ) XVIII Халықаралық конгресі өтті.
Форум Қазақстанда экстракорпоралдық ұрықтандыру (ЭКО) әдісімен алғашқы сәбидің дүниеге келгеніне 30 жыл толуына орай ұйымдастырылды.
Жиынды ұйымдастыруға және оның жұмысына Қазақстан Халық Кеңесінің мүшелері белсенді атсалысты.
Ерлан Қошанов: ана мен баланың денсаулығы – мемлекеттік саясаттың басым бағыты
Қазақстан Халық Кеңесінің Төрағасы Ерлан Қошановтың конгреске қатысушыларға жолдаған құттықтау хатын Камалжан Надыров оқып берді.
Хатта соңғы отыз жыл ішінде Қазақстанның репродуктивті медицинасы жоғары технологиялық, ғылыми негізделген және халықаралық деңгейде мойындалған бағытқа айналғаны атап өтілді.
Бүгінде елімізде 32 мамандандырылған клиника жұмыс істейді. Салада 3 мыңға жуық маман еңбек етеді. Қосалқы репродуктивті технологиялардың көмегімен 50 мыңнан астам сәби дүниеге келген.
Ерлан Қошанов репродуктивті денсаулықты сақтау, отбасын, ана мен баланы қолдау мемлекеттік саясаттың басым бағыты екенін атап өтті.
Осы орайда Қазақстан репродуктивті медицина қауымдастығына және оның негізін қалаушы әрі президенті, академик Вячеслав Локшинге саланың дамуына, халықаралық ғылыми байланыстарды нығайтуға және кәсіби стандарттарды көтеруге қосқан үлесі үшін ерекше алғыс білдірілді. Оның Қазақстан Халық Кеңесінің жұмысына белсенді қатысуы да жоғары бағаланды.
Алайда медицинаның табысын тек клиникалардың санымен немесе ғылыми жаңалықтармен бағалау жеткіліксіз. Негізгі өлшем – сол мүмкіндіктің адамға қаншалықты қолжетімді екені.
Бұл мәселе Қазақстан Халық Кеңесінің қызметі аясында да маңызды. Өйткені қоғамдық мүддені білдіретін институт үшін денсаулық сақтау саласындағы мемлекеттік бағдарламалардың нақты нәтижесін зерделеу – азаматтардың өмір сапасына тікелей қатысты мәселе.
«Аңсаған сәби»: 15 мың баланың өмірге келуіне ықпал еткен бағдарлама
Конгресте Мемлекет басшысының бастамасымен іске асырылып жатқан «Аңсаған сәби» бағдарламасының нәтижелері ерекше аталды.
Бағдарлама аясындағы мемлекеттік қолдау 15 мыңға жуық сәбидің дүниеге келуіне септігін тигізді.
Қазіргі уақытта Қазақстанда жыл сайын 18 мыңға жуық қосалқы репродуктивті технология (ҚРТ) циклі жүргізіледі. Оның 7 мыңы мемлекет тарапынан қаржыландырылады.
Бұл – репродуктивті медицинаны мемлекет тарапынан қолдаудың нақты көрсеткіші.
Сонымен бірге аталған сандар маңызды қоғамдық сұрақтарға негіз болады.
Мемлекеттік қаржыландыру барлық өңірде бірдей қолжетімді ме? Квоталардың бөлінуі нақты қажеттілікке қаншалықты сәйкес келеді? Ем алуға кезек күту мерзімі мен бағдарламаның тиімділігі қандай көрсеткіштер арқылы бағаланады?
Жылына 7 мың циклді қаржыландыру – маңызды нәтиже. Бірақ мемлекеттік бағдарламаның шынайы тиімділігін анықтау үшін қанша адамның көмекке мұқтаж екенін, олардың қаншасы ем алғанын және емнің қандай нәтижеге жеткізгенін де білу қажет.
Өйткені бір емдеу циклі міндетті түрде баланың дүниеге келуімен аяқталмайды. Сондықтан жүргізілген процедуралар саны мен дүниеге келген балалар санын бір көрсеткіш ретінде қарастыруға болмайды.
Мәселенің осы қыры денсаулық сақтау саласындағы статистиканың ашықтығы мен мемлекеттік қолдаудың нәтижелілігін жүйелі бағалауды қажет етеді.
Өңірлердегі медициналық теңдік: мүмкіндік бәріне бірдей ме?
Репродуктивті медицинаның дамуы елдегі денсаулық сақтау жүйесінің жалпы жағдайынан бөлек қарастырылмауы тиіс.
Президент халыққа Жолдауында өңірлерде, оның ішінде перинаталдық орталықтарды қоса алғанда, 70-ке жуық денсаулық сақтау нысанын салу жоспарын бекіткен болатын.
Бұл бастама ана мен бала денсаулығын қорғау жүйесін нығайтуға бағытталған.
Дегенмен медициналық инфрақұрылымды дамыту жаңа ғимараттар салумен ғана шектелмейді. Мамандардың жеткіліктілігі, ерте диагностика, пациенттерді уақтылы бағыттау және жоғары технологиялық емдеу қызметтеріне қолжетімділік те шешуші мәнге ие.
Әсіресе шалғай ауылдар мен аудан орталықтарындағы отбасылар үшін медициналық көмек алудың жол шығыны, уақыт және қосымша қаржылық міндеттемелер сияқты кедергілері болуы мүмкін.
Бұл тұрғыдан «Өңірлердің үні Астанаға жете ме: Халық Кеңесі жаңа жұмыс кезеңіне кірісті» атты материалда көтерілген қоғамдық сұраныстарды республикалық деңгейге жеткізу мәселесі денсаулық сақтау саласына да қатысты.
Өңірдегі отбасының мәселесі орталықтағы шешім қабылдаушыларға дер кезінде жетпесе, мемлекеттік бағдарламаның тиімділігін толық бағалау қиын.
Бұған дейін агенттігіміздің «Қоғамдық кеңестер: халықтың даусы ма, әлде биліктің жанындағы формалды институт па?» атты сараптамасында қоғамдық институттардың азаматтардың нақты мәселелерін көтерудегі рөлі қарастырылған еді.
Репродуктивті медицинаға қолжетімділік те осындай қоғамдық назарды қажет етеді. Себебі емделу мүмкіндігі адамның тұрғылықты жеріне ғана тәуелді болмауға тиіс.
Қазақстан ғылымындағы жаңа кезең: митохондриялық алмастыру терапиясы
Конгресте отандық репродуктивті медицинаның соңғы ғылыми жетістіктері де таныстырылды.
Соның бірі – 2026 жылғы 10 қазанда Қазақстанда алғаш рет инновациялық митохондриялық алмастыру терапиясын қолдану арқылы сәбидің дүниеге келуі.
Бұл зерттеу PERSONA Халықаралық клиникалық репродуктология орталығында профессор Шухрат Миталипов (АҚШ) пен академик Вячеслав Локшиннің жетекшілігімен жүзеге асырылды.
Аталған жетістік Қазақстанның күрделі репродуктивті технологияларды дамытуға және халықаралық ғылыми зерттеулерге қатысуға қабілетті екенін көрсетеді.
Конгрестің ғылыми бағдарламасында медицинаның бірнеше маңызды бағыты қамтылды:
- репродуктологияда жасанды интеллектіні қолдану;
- эмбриондарды генетикалық тестілеу;
- онкологиялық науқастардың репродуктивті денсаулығын сақтау;
- қосалқы репродуктивті технологиялардың тиімділігі мен қолжетімділігін арттыру;
- халықаралық ғылыми ынтымақтастықты кеңейту.
Бұл бағыттардың әрқайсысы медицинаның жаңа мүмкіндіктерін көрсетеді. Сонымен бірге олар қауіпсіздік, клиникалық жауапкершілік, медициналық этика және жаңа технологиялардың пациенттер үшін қолжетімділігі жөніндегі мәселелерді де алға шығарады.
Ғылым дамыған сайын мемлекет пен қоғамның жауапкершілігі де артады. Жаңа технологияны енгізу маңызды. Ал оның қауіпсіздігін, тиімділігін және азаматтарға қолжетімділігін қамтамасыз ету – одан да маңызды міндет.
Халықаралық бедел бар. Ендігі мәселе – ішкі қолжетімділік
Конгреске Қазақстаннан және әлемнің 25 елінен, соның ішінде АҚШ, Ұлыбритания, Германия, Франция, Жапония және Израильден 1000-нан астам маман жиналды.
Форум жұмысына жетекші отандық және шетелдік ғалымдар, акушер-гинекологтар, эмбриологтар, генетиктер мен репродуктологтар қатысты.
Халықаралық ынтымақтастық пен медициналық туризмді дамыту перспективалары да бөлек талқыланды.
Қазіргі уақытта қазақстандық репродуктивті медицина орталықтары әлемнің 35 елінен пациенттерді қабылдайды.
Сондай-ақ Қазақстан репродуктивті медицина қауымдастығының ғылыми-практикалық журналы еліміздегі медициналық басылымдар арасында бірінші болып халықаралық Scopus ғылыми базасына енді.
Бұл деректер Қазақстанның репродуктивті медицина саласындағы ғылыми және кәсіби әлеуетінің өскенін көрсетеді.
Алайда халықаралық танымалдық пен ішкі әлеуметтік қолжетімділік – екі бөлек өлшем.
Шетелден пациент қабылдайтын медициналық орталықтардың болуы еліміздің әр өңіріндегі азаматтардың осындай қызметке бірдей қол жеткізіп отырғанын өздігінен дәлелдемейді.
Сондықтан саланың келешектегі дамуын халықаралық көрсеткіштермен қатар қазақстандық отбасылардың қажеттіліктері тұрғысынан да бағалау маңызды.
Қоғамдық бақылау: ұсыныс нақты нәтижеге айнала ма?
Қазақстан Халық Кеңесі мүшелерінің халықаралық конгреске қатысуы денсаулық сақтау саласындағы кәсіби мәселелерді қоғамдық талқылаумен байланыстыруға мүмкіндік береді.
Бірақ мұндай алаңдардың қоғамдық маңызы тек талқылаудың ауқымымен өлшенбейді.
Мәселе – көтерілген ұсыныстардың әрі қарай қалай қаралатынында және қандай шешімге негіз болатынында.
Агенттігіміз бұған дейін «Халық Кеңесінің әлсіз тұсы: ұсыныс бар, орындалу кепілі жоқ» атты сараптамасында қоғамдық ұсыныстардың нақты мемлекеттік шешімге айналу тетіктерін қарастырған болатын.
Бұл мәселе репродуктивті медицинаға да тікелей қатысты.
Мәселен, мемлекеттік квоталардың жеткіліктілігі, өңірлер арасындағы айырмашылықтар, емнің нәтижелілігі және пациенттердің құқықтарын қорғау жөнінде тиісті мемлекеттік органдар мен кәсіби қауымдастықтардың қатысуымен ашық сарапшылық талқылау жүргізу маңызды болар еді.
Ең бастысы, мұндай талқылаудың қорытындысы нақты ұсыныстармен, жауапты тараптармен және нәтижені бағалау тетіктерімен ұштасуы қажет.
«Қоғамдық кеңестер тағы да формализмге ұрынбай ма? Қошанов нақты жауапкершілік тетігін ұсынды» атты материалда да мемлекеттік органдардың қоғамдық ұсыныстарға қатысты жауапкершілігі мәселесі көтерілген.
Репродуктивті медицина саласындағы мемлекеттік бағдарламалардың тиімділігін талқылауда да осы ұстаным маңызды.
Қоғамға тек бөлінген қаражат немесе жүргізілген емдеу циклдерінің саны емес, мемлекеттік қолдаудың нақты нәтижесі де түсінікті болуы тиіс.
Осы ретте «Халық Кеңесі кімге есеп береді: өкілеттік айқын, есептілік неге көмескі?» атты сараптамада көтерілген ашықтық пен жауапкершілік мәселесі өзектілігін сақтайды.
Қоғамдық институттың ықпалы оның қанша жиынға қатысқанынан емес, көтерген мәселелерінің қаншалықты нақты нәтижеге ұласқанынан көрінеді.
Бұл – конгрестің ресми шешімі емес, форумда ұсынылған деректер мен Халық Кеңесінің қоғамдық міндеттеріне сүйенген редакциялық тұжырым.
Қорытынды: 50 мың сәби – жетістік. Ал келесі міндет қандай?
Алматыда өткен XVIII Халықаралық конгресс Қазақстан репродуктивті медицинасының отыз жыл ішінде елеулі ғылыми, технологиялық және кәсіби табысқа жеткенін көрсетті.
1996 жылғы 31 шілдеде ЭКО әдісімен алғашқы сәбидің дүниеге келуінен бастап, 2026 жылғы митохондриялық алмастыру терапиясына дейінгі даму жолы отандық ғылымның мүмкіндігін айқындайды.
50 мыңнан астам сәбидің дүниеге келуі, 32 клиниканың қызметі, 3 мыңға жуық маманның еңбегі және «Аңсаған сәби» бағдарламасының нәтижелері – осы дамудың нақты көрінісі.
Дегенмен алдағы кезеңде басты назар репродуктивті технологиялардың ғылыми жетістіктеріне ғана емес, олардың әлеуметтік тиімділігіне де аударылуы тиіс.
Мемлекеттік қаржыландырудың қолжетімділігі, медициналық қызмет сапасы, өңірлер арасындағы мүмкіндік айырмашылығы және емдеу нәтижелерінің ашықтығы – жүйелі талдауды қажет ететін мәселелер.
Қазақстан Халық Кеңесінің мүшелері қатысқан халықаралық конгресс осы бағыттағы кәсіби пікір алмасуға маңызды негіз қалыптастырды.
Ендігі мәселе – ғылыми орта көтерген бастамалардың мемлекеттік саясат пен қоғамның нақты сұранысына қаншалықты ықпал ететіні.
Репродуктивті медицинаның ең үлкен жетістігі – жаңа технологияның пайда болуы ғана емес. Сол технологияға мұқтаж отбасының оны пайдалана алуы.
Өйткені мемлекеттің отбасын қолдау саясаты түптеп келгенде статистикадағы көрсеткішпен емес, азаматтардың өміріндегі нақты нәтижемен өлшенеді.
XVIII Халықаралық конгресті Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрлігінің ресми қолдауымен Қазақстан репродуктивті медицина қауымдастығы мен С.Д. Асфендияров атындағы Қазақ ұлттық медицина университеті бірлесіп ұйымдастырды.


