Ермұрат Бапи: Халық Кеңесі нені шеше алады?
Халық Кеңесі заң қабылдай ма? Оның мүшелері жалақы ала ма? Жаңа органға қарастырылған қаржы неге жұмсалады? Қазақстан Халық Кеңесінің мүшесі, қоғам қайраткері Ермұрат Бапи Азаттық радиосына берген сұхбатында осы сауалдарға жауап беріп, Кеңестің кейбір жұмыс тетіктері әлі нақтыланып жатқанын айтты, деп хабарлайды halyq-kenesi.kz тілшісі.
25 қыркүйекте жарияланған сұхбатта жаңа органның саяси жүйедегі орны, Құрылтаймен байланысы, мүшелерінің қызметі және аппаратты қаржыландыру мәселелері қамтылған. Әңгіме барысында Ермұрат Бапи Қазақстандағы саяси өзгерістерге қатысты жеке бағасын да білдірді.
Бірнеше қоғамдық алаңның тәжірибесін біріктірген институт
Азаттық тілшісі Халық Кеңесін бұрынғы Сенаттың, Қазақстан халқы Ассамблеясының, Ұлттық құрылтай мен Ұлттық қоғамдық сенім кеңесінің функциялары тоғысқан құрылым ретінде қарастыруға бола ма деген сауал қояды.
Ермұрат Бапи мұндай пайымның негізі бар деп есептейді. Оның түсіндіруінше, бұрын бөлек жұмыс істеген қоғамдық-саяси алаңдардың тәжірибесі енді бір институтқа жинақталып отыр. Ол Халық Кеңесін «Жаңа құрылған диалог институты» деп сипаттайды. Қоғамның әртүрлі топтарының пікірін ортақ талқылауға шығару – осы құрылымның негізгі міндеттерінің бірі.
Ал «Қазақстан Халық Кеңесі туралы» Конституциялық заңда Кеңес халықтың мүддесін білдіретін жоғары конституциялық консультативтік орган ретінде айқындалған. Оның мақсаты – мемлекеттік саясатты қалыптастыру мен іске асыруға консультативтік тұрғыдан қатысу арқылы халық мүддесінің мемлекеттік басқаруда ескерілуін қамтамасыз ету.
Демек, бірнеше институттың тәжірибесін біріктіру туралы тұжырым – Ермұрат Бапидің саяси бағасы. Кеңестің нақты құқықтық мәртебесі мен өкілеттігі заңмен белгіленеді.
Заң қабылдамайды, бірақ заң жобасын ұсына алады
Жаңа орган бұрынғы Сенат секілді заңдарды қайта қарайтын «сүзгіге» айнала ма?
Ермұрат Бапи мұндай түсінікпен келіспейді. Оның айтуынша, Халық Кеңесі мен Құрылтайдың міндеттері бөлек. Кеңес парламенттік палата ретінде құрылмаған және қабылданатын заңдарды екінші рет қарап, мақұлдайтын орган емес.
Бұл ретте заң қабылдау өкілеттігі мен заңнамалық бастама құқығын ажырату қажет. Халық Кеңесі заң қабылдамайды, алайда Құрылтайға заң жобасын енгізе алады. Оны қарау және қабылдау заң шығару рәсіміне сәйкес жүзеге асырылады.
Мемлекет басшысы да Халық Кеңесін заңнамалық бастама көтеру құқығы бар жоғары консультативтік орган ретінде сипаттаған.
Құрылтаймен байланыс қалай реттеледі?
Алғашқы сессияда Халық Кеңесі мен Құрылтай бір-бірінің құзыретіне араласпайтыны, сонымен бірге олардың комитеттері тығыз байланыста жұмыс істеуге тиіс екені айтылды. Бұл байланыс іс жүзінде қалай жүзеге асады?
Ермұрат Бапи сұхбат берілген сәтте Кеңестің Регламенті әлі қабылданбағанын айтып, кейбір жұмыс тетіктері толық нақтыланбағанын жеткізеді. Оның пікірінше, Кеңес ұсынған заң жобасын Құрылтайдағы жұмыс топтарында талқылау кезінде бастама авторларының қатысуы қажет болуы мүмкін. Бұл – Ермұрат Бапидің болжамы, бекітілген рәсім ретінде айтылған тұжырым емес.
Премьер-Министрдің №98-ө өкімінде Халық Кеңесінің Регламентін 2026 жылғы қыркүйекте қабылдау көзделген. Конституциялық заңда тікелей реттелмеген ұйымдастыру мәселелерінің бір бөлігі осы құжат арқылы белгіленеді.
Президенттің алғашқы сессиядағы ұстанымы бойынша, Халық Кеңесі Құрылтайға балама болмауға тиіс. Екі орган өз өкілеттігі шегінде әрекет етіп, комитеттері өзара үйлесімді жұмыс істеуі қажет. Сессия туралы ақпарат
Бұрынғы кеңестердің тағдырын қайталай ма?
Азаттық тілшісі бұған дейін құрылған қоғамдық-саяси институттардың кейін өзгертілгенін еске салып, Халық Кеңесінің де болашақта таратылуы мүмкін бе деген сұрақ қояды.
Ермұрат Бапи мұндай сценарийді ықтимал деп санамайды. Ол жаңа органның басты ерекшелігі ретінде оның мәртебесінің конституциялық деңгейде бекітілгенін атайды. Сондықтан Халық Кеңесін бұрынғы консультативтік алаңдармен бірдей құқықтық жағдайда қарастыруға болмайды деп есептейді. Сұхбатқа сілтеме
Конституциялық заңға сәйкес, Кеңес қызметінің құқықтық негізін Конституция, арнайы Конституциялық заң және өзге де нормативтік құқықтық актілер құрайды. Дегенмен конституциялық мәртебені орган ешқашан өзгертілмейді деген кепілдік ретінде түсіндіруге болмайды: мұндай мәселелер тиісті құқықтық рәсімдер арқылы шешіледі.
Кеңес мүшелері жалақы ала ма?
Сұхбатта қоғамды қызықтыратын тұрмыстық сұрақтар да қойылған. Халық Кеңесінің мүшелеріне депутаттар сияқты тұрақты айлық төлене ме?
Ермұрат Бапи: «Жоқ, алмайды», – деп жауап береді. Оның айтуынша, қатардағы Кеңес мүшелеріне мемлекет есебінен тегін тұрғын үй де берілмейді.
Кеңестің 126 мүшесі қоғамдық негізде қызмет етеді. Яғни Кеңес құрамына ену тұрақты депутаттық жалақы алуды білдірмейді.
Алайда бұдан Халық Кеңесінің жұмысына бюджеттен мүлде қаржы бөлінбейді деген қорытынды шықпайды. Мүшелердің қоғамдық негіздегі қызметі мен органның күнделікті жұмысын ұйымдастыруға жұмсалатын шығындар – бөлек мәселелер.
Іссапар шығындарын кім өтейді?
Ермұрат Бапидің түсіндіруінше, Кеңестің сессиясы немесе секциялық отырысы өңірде ресми түрде өткізілсе, оған қатысуға байланысты жол жүру және өзге де қызметтік шығындар бюджет есебінен өтелуі мүмкін. Ол бұл мәселенің алғашқы сессиядағы талқылауларда көтерілгенін айтады.
Бұл жерде де тұрақты еңбекақы мен ресми іс-шараға қатысу шығындарын өтеудің айырмасы бар. Қызметтік сапарға жұмсалған қаражаттың өтелуі Кеңес мүшесіне ай сайын жалақы төленеді дегенді білдірмейді.
1,7 миллиард теңге неге қарастырылған?
Ермұрат Бапи Кеңес мүшелері қоғамдық негізде жұмыс істегенімен, Хатшылықтың тұрақты мемлекеттік аппарат екенін түсіндіреді. Құжат айналымы, ұсыныстарды жинақтау, сессия материалдарын әзірлеу және ұйымдастыру жұмыстары осы аппаратқа жүктеледі. Сондықтан Хатшылық қызметкерлеріне жалақы төленеді.
«Қазақстан Халық Кеңесінің Хатшылығы» мемлекеттік мекемесі 2 шілдедегі Президент Жарлығымен құрылып, оның ережесі мен құрылымы бекітілген.
Бұған дейін Қаржы министрлігі Халық Кеңесінің қызметіне жылына шамамен 1,7 миллиард теңге қарастырылғанын хабарлаған.
Бұл соманы түгелдей «126 мүшенің жалақысы» деп көрсету дұрыс емес. Кеңестің тұрақты аппараты мен ұйымдастыру жұмыстары қаржыландырылады. Ал қаражаттың нақты қандай бағыттарға және қанша көлемде жұмсалатынын бағалау үшін шығыстардың егжей-тегжейлі бөлінісі қажет.
Ермұрат Бапи қазіргі саяси жүйеге қандай баға берді?
Сұхбаттың келесі бөлігінде әңгіме Халық Кеңесінің жұмысынан Қазақстанның жалпы саяси бағытына ауысады.
Ермұрат Бапи қазіргі жағдайды «транзиттік кезеңнің демократиясы» деп сипаттайды. Ол бұл бағасын әлемдегі геосаяси өзгерістермен, ішкі тұрақтылықты сақтау және ел тәуелсіздігін қорғау қажеттігімен байланыстырады. Бұл – оның жеке саяси ұстанымы.
Журналист демократиялық еркіндіктердің тарылуына қатысты сын пікірлерді алға тартса, Ермұрат Бапи қауіпсіздік пен өтпелі кезеңнің ерекшеліктеріне басымдық береді. Осы тұста сұхбатта саяси өзгерістерге қатысты екі түрлі көзқарас көрінеді.
Қазақстан Қытай моделіне жақындап бара ма?
Азаттық тілшісі Қазақстанның басқару тәсілі Қытайдың саяси жүйесіне жақындап бара жатқан жоқ па деген сауал да қояды.
Ермұрат Бапи бұл сұраққа тікелей «иә» немесе «жоқ» деп жауап бермейді. Ол халықаралық ахуалға тоқталып, ірі мемлекеттердің өзінде ұлттық мүдде мен ішкі саяси басымдықтардың алдыңғы орынға шығып келе жатқанын айтады.
Мысал ретінде АҚШ-тағы Ақ үй мен журналистер арасындағы дауды келтіреді. Оның жауабындағы негізгі ой — Қазақстанның бағытын бағалағанда әлемдегі саяси өзгерістерді де ескеру қажеттігі. Алайда бұл пікірді Қазақстан Қытай моделіне көшіп жатыр деген тұжырым ретінде қабылдауға болмайды.
Кеңестің салмағын нақты жұмысы көрсетеді
Ермұрат Бапидің сұхбаты Халық Кеңесінің мәртебесі мен оның күнделікті жұмыс тәртібін бөлек қарастыру қажеттігін аңғартады. Конституциялық мәртебесі белгіленгенімен, кейбір практикалық тетіктері сұхбат берілген сәтте әлі нақтылану үстінде болған.
Конституциялық заң Кеңеске жалпыұлттық диалог ұйымдастыруға, ұсыныстар әзірлеуге, Құрылтайға заң жобаларын енгізуге және мемлекеттік органдармен, азаматтық қоғаммен жұмыс істеуге мүмкіндік береді.
Ендігі негізгі мәселе – осы мүмкіндіктердің қоғамдық нәтижеге айналуы. Азаматтар көтерген қандай мәселе талқыланды? Қандай ұсыныс заң жобасына ұласты? Қандай бастама нақты шешімге жеткізді? Халық Кеңесінің ықпалы мен қоғам алдындағы беделі осы сұрақтарға берілетін жауаптардан көрінеді.
Редакциядан: Бұл материал Ермұрат Бапидің Азаттық радиосына берген сұхбатына шолу және талдау ретінде әзірленді. Сұхбатта айтылған саяси бағалар мен болжамдар сұхбат иесіне тиесілі және редакцияның ұстанымын білдірмейді. Оларды келтіру редакцияның осы пікірлерді қолдайтынын білдірмейді. Материалдың мақсаты – қоғамдық маңызы бар мәселелерді оқырманға түсіндіру. Түпнұсқа сұхбат пен пайдаланылған дереккөздерге сілтемелер берілген.
