Халық Кеңесі халықтың құқығын қорғай ала ма? Варшавада жауап күткен сұрақтар көтерілді

Қазақстан халықаралық мінберде саяси реформаларын таныстырды. Ал құқық қорғаушылар азаматтық бостандықтарға қатысты бірқатар мәселенің әлі де шешілмегенін мәлімдеді. Варшавадағы ЕҚЫҰ конференциясында Қазақстан Халық Кеңесінің жаңа конституциялық жүйедегі орны да сөз болды. Ендігі маңызды мәселе – халықаралық алаңда айтылған пікірлер мен сын-ескертпелер ел ішіндегі нақты шешімдерге ықпал ете ала ма? Бұл туралы Halyq-kenesi.kz ақпарат агенттігі BES.media басылымының 22 қазанда жарияланған талдауына сүйеніп хабарлайды.
Варшавада не талқыланды?
5–15 қазан аралығында Польша астанасы Варшавада ЕҚЫҰ-ның Адами өлшем жөніндегі конференциясы өтті.
Швейцарияның ЕҚЫҰ-ға төрағалығы ұйымдастырған, Демократиялық институттар және адам құқықтары жөніндегі бюро қолдау көрсеткен жиынға 1800-ден астам қатысушы жиналды.
Қазақстан өкілдері конституциялық реформа, Құрылтайдың құрылуы, қоғамдық қатысу тетіктері, сот жүйесі және азаматтардың құқықтарын қорғау мәселелерін көтерді.
Талқылауға мемлекеттік құрылымдардың өкілдерімен қатар тәуелсіз құқық қорғаушылар да қатысты.
Олардың баяндамалары бірқатар мәселе бойынша әртүрлі ұстанымның бар екенін көрсетті.
Ермұрат Бапи қандай мәселеге тоқталды?
Қазақстан Халық Кеңесінің мүшесі Ермұрат Бапи саяси жүйедегі өзгерістер туралы баяндады.
Ол бір палаталы Құрылтайға көшу, Қазақстан Халық Кеңесінің құрылуы және жаңа саяси институттар қалыптастыру мәселелерін көтерген.
Бапидің пікірінше, реформалар мемлекеттік институттарды нығайтуға және елдің сыртқы сын-қатерлерге дайындығын арттыруға бағытталған.
Halyq-kenesi.kz бұған дейін оның Варшавадағы баяндамасының сайлау қауіпсіздігіне қатысты қырын арнайы талдаған. Атап айтқанда, сайлауға заңсыз сыртқы араласу мен тәуелсіз бақылау арасындағы құқықтық шекара мәселесі көтерілген болатын.
Ал BES.media жаңа материалында Бапидің саяси реформаға қатысты ұстанымын конференциядағы өзге пікірлермен салыстырып қарастырды.
Халық Кеңесі қоғамның талабын жеткізе ала ма?
Конституциялық комиссия мүшесі, Құрылтай депутаты Карла Жаманқұлова да жаңа қоғамдық институттың қызметіне тоқталды.
Ол Қазақстан Халық Кеңесін мемлекет пен қоғам арасындағы байланысты нығайтып, әртүрлі әлеуметтік топтардың мүддесін ескеруге арналған алаң ретінде сипаттады.
Адам құқықтары жөніндегі уәкіл Артур Ластаев та қоғамдық келісім мен азаматтардың тең құқықтарын қамтамасыз ету мәселелерін көтерді.
Оның айтуынша, Қазақстандағы конституциялық консультативтік орган түрлі қоғамдық бірлестіктердің, соның ішінде этностық қауымдастықтардың мүдделерін мемлекеттік саясатта ескеруге мүмкіндік береді.
Бұл тақырып Halyq-kenesi.kz редакциясында бұрын да көтерілген. Мәселен, Зүлфия Байсақованың Варшавадағы баяндамасы негізінде конституциялық теңдік пен оның күнделікті өмірдегі көрінісі салыстырылған.
Алайда қоғамдық өкілдіктің болуы мен азаматтың мәселесінің шешілуі – екі бөлек нәрсе.
Қазақстан Халық Кеңесінің құрамына 126 адам кірді. Оның 42-сі этномәдени бірлестіктерден, 42-сі азаматтық сектордан, қалған 42-сі өңірлік өкілдік институттарынан ұсынылған.
Осы құрылымның нақты тиімділігі қандай мәселелер көтерілгеніне ғана емес, сол бастамалардың нәтижесіне де байланысты.
Құқық қорғаушылар қандай сұрақ қойды?
Варшавадағы талқылауда тәуелсіз ұйымдардың өкілдері азаматтық құқықтарды іске асыру тәжірибесіне қатысты сын-пікірлер білдірді.
«Еркіндік қанаты» қорының атқарушы директоры Елена Швецова сайлауға тәуелсіз бақылаушылардың қатысу тәртібі туралы мәселе көтерді.
Оның пікірінше, 2026 жылғы 1 маусымда күшіне енген сайлау заңнамасындағы өзгерістер кейбір қоғамдық ұйымдар үшін құқықтық белгісіздік туғызған.
Ал заңгер Роман Реймер бейбіт жиналыстарға қатысты хабарламаларды қарау тәжірибесіне тоқталып, жергілікті органдар тарапынан бас тарту жағдайлары тіркелгенін мәлімдеді.
Human Rights Consulting Group директоры Арсен Аубакиров биометриялық сәйкестендіру, мемлекеттік деректер базасы және цифрлық бақылау құралдарына қатысты тәуелсіз қадағалауды күшейту қажеттігін айтты.
Сонымен қатар құқық қорғаушылар азаматтық ұйымдардың тіркелуі мен заң жобаларын ашық талқылауға қатысу мүмкіндігіне қатысты мәселелер көтерді.
Бұл – конференцияға қатысқан құқық қорғаушылардың мәлімдемелері. Олардың әрқайсысы бойынша ресми органдардың ұстанымын, нақты құқықтық негіздерді және қолдану тәжірибесін бөлек тексеру қажет.
Қазақстанда үкіметтік емес ұйымдарға қатысты жаңа заң жобасы талқыланып жатқанын ескерсек, бұл мәселелердің практикалық маңызы бар.
Бұған дейін Halyq-kenesi.kz ҮЕҰ туралы заң жобасының Халық Кеңесі мүшелерінің қатысуымен талқыланғанын хабарлаған болатын.
Халық Кеңесі сын-пікірлерді қарауға тиіс пе?
Қазақстан Халық Кеңесі – жоғары конституциялық консультативтік орган.
Оның мүмкіндіктерінің бірі – қоғамдық маңызы бар мәселелерді жинақтап, ұсыныстар әзірлеу және заң шығару бастамасына қатысу.
Сондықтан адам құқықтарын қорғауға қатысты халықаралық алаңда көтерілген мәселелер де қоғамдық талқылаудың тақырыбы бола алады.
Алайда олардың Қазақстан Халық Кеңесінің ресми күн тәртібіне енгізілгені туралы әзірге ақпарат жоқ.
Мұндай жағдайда негізгі міндет – мәселені алдын ала қабылдау немесе жоққа шығару емес, оның нақты мән-жайын сараптау.
Бұл ретте қоғамдық ұсыныстардың мемлекеттік органдар тарапынан қалай қаралатыны ерекше маңызға ие.
Кеңестің ұсынымдары белгіленген тәртіппен тиісті органдарға жолданса, олар міндетті түрде қаралуға жатады. Бірақ олардың бәрі автоматты түрде қабылданады деген сөз емес.
Редакция бұған дейін Қайрат Балабиевтің саяси реформалар туралы пікірін жариялап, институционалдық өзгерістердің азаматтар өміріндегі нәтижесін бағалау мәселесін көтерген.
Халықаралық пікір ел ішіндегі шешімге айнала ма?
ЕҚЫҰ конференциясы – мемлекеттер мен азаматтық қоғам өкілдері пікір алмасатын халықаралық алаң.
Оның ұсынымдары ұлттық заңнаманы автоматты түрде өзгертпейді.
Дегенмен халықаралық талқылауда көтерілген мәселелер заңдарды жетілдіруге, азаматтық институттардың қызметін бағалауға және құқық қолдану тәжірибесін талдауға негіз бола алады.
Қазақстан Халық Кеңесінің алдында да осы тұрғыдан маңызды сұрақтар тұр.
Сайлау бақылауына қатысты айтылған сын-пікірлер зерттеле ме? Азаматтық ұйымдар ұсынған заңнамалық өзгерістер қарала ма? Құқық қорғаушылар мен мемлекеттік мекемелер арасында ашық пікірталас ұйымдастыру мүмкін бе?
Бұл сұрақтарға жауап беру – халықаралық алаңдағы мәлімдемелердің жалғасын бағалаудың бір жолы.
Halyq-kenesi.kz бұған дейін Халық Кеңесінің халықаралық мінбердегі таныстырылымы нақты іске ұласуы керек деген мәселені көтерген еді.
Реформаның бар екені – бір дерек. Оның әр азаматтың құқығын қаншалықты қорғайтыны – бөлек мәселе.
Варшавадағы талқылау осы екі сұрақтың айырмасын тағы бір рет көрсетті.
Азаматтар да өз мәселесін көтере алады
Halyq-kenesi.kz редакциясында «Халық дауысы» бөлімі жұмыс істейді.
Азаматтар қоғамдық маңызы бар мәселелер, құқықтық кедергілер мен мемлекеттік қызмет көрсетуге қатысты ұсыныстарын редакцияға жібере алады.
Редакция түскен ақпаратты тексеріп, қажет болған жағдайда журналистік сауал немесе мақала әзірлеу мүмкіндігін қарастырады.
Материал BES.media басылымының 2026 жылғы 22 қазанда жарияланған талдауы негізінде дайындалды. Құқық қорғаушылардың мәлімдемелері тиісті тұлғалардың ұстанымы ретінде берілді.
Дереккөз: BES.media – «Реформы идут, проблемы остаются: что говорили о Казахстане на конференции ОБСЕ».


