957 бірлестік, 126 мүше: Халық Кеңесі халықтың үнін шешімге жеткізе ала ма?
Halyq-kenesi.kz ақпарат агенттігінің редакциясы Қазақстан Халық Кеңесінің жұмысына қатысты сараптамалық пікірлер мен қоғамдық бағаларды тұрақты назарда ұстап келеді. Бұл жолы назарымызға этномәдени бірлестіктердің қоғамдық шешімдерге қатысу мүмкіндігі мен Халық Кеңесінің осы үдерістегі орны туралы сарапшы пікірі ілікті.
Қазақстанда 957 этномәдени бірлестік қоғамдық өмірге қатысады. Олардың өкілдері Қазақстан Халық Кеңесі мен өңірлік қоғамдық кеңестер құрамына енген. Сарапшылар мұндай өкілдік этностық қауымдастықтардың үнін мемлекеттік органдарға жеткізіп, маңызды шешімдерді талқылауға қатысуына мүмкіндік береді деп санайды. Бұл туралы Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің «Шаңырақ» ғылыми-білім беру орталығының директоры, профессор Наталья Калашникованың пікіріне сүйенген «Казахстанская правда» басылымы хабарлады.
Профессор қоғамдық өкілдік азаматтардың теңдігі мен кемсітушіліктен қорғалуы жөніндегі заңнамалық кепілдіктерді іс жүзінде қалай толықтыратынына тоқталған.
Қазақстан Конституциясы мен заңнамасы азаматтардың тең құқықтарына кепілдік береді. Бұл қағидат еңбек, әлеуметтік, азаматтық іс жүргізу, әкімшілік және қылмыстық заңнамада бекітілген.
Калашникованың пікірінше, 100-ден астам этнос өкілі тұратын мемлекетте кемсітушіліктен қорғау тек құқықтық нормалармен шектелмей, тұрақты қоғамдық диалогпен де қатар жүруі қажет. Азаматтардың өз ұстанымын мемлекеттік органдарға жеткізуі және шешімдерді талқылауға қатысуы құқықтық кепілдіктерге практикалық мазмұн береді.
Айта кетейік, Қазақстандағы қоғамдық келісім институттарының рөлі бұған дейін халықаралық деңгейде де сөз болған. Қазақстан Республикасындағы Адам құқықтары жөніндегі уәкіл Артур Ластаев Варшавада өткен ЕҚЫҰ-ның Адами өлшем жөніндегі конференциясында Қазақстан Халық Кеңесінің қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті қамтамасыз етудегі орнына тоқталған еді. Бұл жөнінде halyq-kenesi.kz бұған дейін «Халық Кеңесі халықаралық мінберде айтылды. Енді сөз нақты іске айнала ма?» атты материал жариялаған.
Жаңа тетік – Қазақстан Халық Кеңесі
«Казахстанская правда» жариялаған материалда қоғамдық қатысудың жаңа тетігі ретінде 2026 жылғы 1 шілдеден бастап жұмысын бастаған Қазақстан Халық Кеңесі аталады.
Дереккөздің мәліметінше, Халық Кеңесі халық мүддесін білдіретін жоғары консультативтік орган мәртебесіне ие болды. Оның құрамына 126 адам кірген. Олар – этномәдени бірлестіктердің, қоғамдық ұйымдар мен коммерциялық емес сектордың, сондай-ақ мәслихаттар мен өңірлік қоғамдық кеңестердің өкілдері.
Калашникованың пайымдауынша, мұндай құрам этностық қауымдастықтардың, азаматтық қоғам мен өңірлердің мүдделерін бір алаңға тоғыстырады.
Бұл жерде Халық Кеңесінің алдында тұрған негізгі мәселе де айқындала түседі: түрлі әлеуметтік топтардың өкілдігін қамтамасыз ету жеткілікті ме, әлде олардың ұсыныстары нақты шешімдерге ұласатын тұрақты тетік қалыптаса ма?
Сарапшы келтірген деректер өкілдік жүйесінің құрылғанын көрсетеді. Ал оның тиімділігі Кеңес мүшелерінің көтерген мәселелері мемлекеттік және өңірлік деңгейдегі шешімдерде қаншалық ескерілетіні арқылы бағаланбақ.
Осы мәселені halyq-kenesi.kz бұған дейін Кеңестің өкілеттігі мен қоғам алдындағы жауапкершілігі тұрғысынан да көтерген. «Халық Кеңесі кімге есеп береді: өкілеттік айқын, есептілік неге көмескі?» атты сараптамада Кеңестің мүмкіндіктері кеңейген сайын оның қоғаммен кері байланысы мен есептілігі де маңызды бола түсетіні сөз болған.
Бұл мәселенің тағы бір қыры – азаматтардың ұсыныстарының заңнамалық шешімге айналу мүмкіндігі. Өйткені Халық Кеңесінің қоғамдық пікірді білдірумен қатар, заңнамалық бастамаларға ықпал ету тетіктері де бар. Редакция бұған дейін осы тақырыпты «Халық Кеңесі заң ұсына алады. Бірақ ол кімнің заңын ұсынады?» деген сараптамада көтерген еді.
Өңірлерде этномәдени бірлестіктерге орын берілген
Жергілікті деңгейде этномәдени бірлестіктердің қатысуы өңірлік қоғамдық кеңестер арқылы қамтамасыз етіледі.
Дереккөзде олардың өкілдері азаматтық қоғам атынан қатысатын мүшелердің жалпы санының кемінде төрттен бірін құрайтыны айтылған. Бұл этностық қауымдастықтарға ұсыныс енгізіп, өз өңірлерін дамыту мәселелерін талқылауға қатысуға мүмкіндік береді.
Яғни модельдің негізгі қағидаты – мәселені азаматтардың атынан сырттай талқылау емес, сол қауымдастықтардың өкілдерін талқылау үдерісіне тікелей енгізу.
Алайда қоғамдық өкілдіктің шынайы салмағы мүшелер санымен ғана өлшенбейді. Оның нәтижесі ұсыныстардың қаншалық тыңдалатынына, қаралатынына және шешім қабылдау барысында ескерілетініне байланысты.
Бұл жерде Халық Кеңесі мен қолданыстағы қоғамдық кеңестердің арақатынасы да маңызды. Екі институттың құзыреті мен қоғам пікірін жеткізудегі орны туралы halyq-kenesi.kz «Халық Кеңесі: қоғамдық кеңестер халықтың даусы болып қала ма, әлде жүйенің үнін қайталай ма?» атты сараптамалық материалында арнайы мәселе көтерген болатын.
Мұндағы түйін – жаңа институттың құрылуы бұрыннан жұмыс істеп келе жатқан қоғамдық тетіктерді әлсіретпей, керісінше, олардың үнін республикалық деңгейге жеткізетін қосымша арнаға айнала ала ма деген сауалда.
38 Достық үйі, 459 медиатор
Қоғамдық келісімді нығайтуға арналған инфрақұрылым да ауқымды.
«Казахстанская правда» мәліметіне сәйкес, Қазақстан өңірлерінде 38 Достық үйі жұмыс істейді. Қоғамдық медиация тізіліміне 459 маман енгізілген. 2026 жылдың алғашқы алты айында осы бағытта 8,8 мыңнан астам іс-шара өткізіліп, оған шамамен 640 мың адам қамтылған.
Бұл көрсеткіштер қоғамдық келісім бағыты бойынша институционалдық желінің қалыптасқанын аңғартады. Ендігі маңызды өлшем – өткізілген іс-шаралардың саны ғана емес, олардың қоғамдағы нақты мәселелерді шешуге қаншалық ықпал еткені.
Қазақстан Халық Кеңесінің осы бағыттағы жұмыс тетіктері де біртіндеп нақтыланып келеді. 6 қазанда Қоғамдық келісім және жалпыұлттық бірлік комитетінің алғашқы отырысы өтіп, төрт салалық комиссияның жетекшілері бекітілді. Олар мәдениет пен азаматтық бірегейлік, жалпыұлттық бірлік, спорт және әскери-патриоттық тәрбие, құқықтық мәдениет және медиация бағыттарын қамтиды. Комиссиялардың құрамы мен міндеттері туралы halyq-kenesi.kz-тің осы материалынан толық оқуға болады.
Сол отырыста қоғамнан түсетін ұсыныстарды салалық комиссиялар мен жұмыс топтарында мамандарды тарта отырып сараптамалық бағалаудан өткізу мәселесіне де назар аударылған. Бұл тетік тиімді жұмыс істесе, қоғамдық ұсыныстарды жай пікір деңгейінде қалдырмай, нақты шешімдерге жеткізудің бір жолына айналуы мүмкін.
Қазақстанда 18 конфессия өкілдері тіркелген
Сарапшы діни саладағы құқықтық кепілдіктерге де тоқталған. Дереккөз мәліметінше, Қазақстанда 18 конфессияны білдіретін 4 мыңнан астам діни бірлестік тіркелген және 3902 ғибадат нысаны жұмыс істейді.
Ислам және православие институттарымен қатар католик, протестант, иудей, буддист және басқа да діни қауымдар қызмет атқарады.
Діни төзімсіздіктің алдын алу үшін конфессияаралық араздықты қоздыруға тыйым салатын ортақ құқықтық нормалар қолданылады.
Материалда 2025 жылғы қаңтардан бастап діни қызмет туралы заңнаманы болмашы деңгейде бұзғаны үшін әкімшілік жауапкершіліктің жеңілдетілгені де айтылады.
Алдын алу шараларына басымдық беріліп, жекелеген айыппұлдар 50 пайызға қысқартылған. Сонымен бірге діни әдебиеттерді тарату орындарын айқындау тәртібі жеңілдетіліп, бекіту рәсімінің орнына келісу рәсімі енгізілген.
Бұл деректер қоғамдық келісім саясатының тек этносаралық қатынастармен шектелмейтінін көрсетеді. Оның бір бөлігі – түрлі діни қауымдардың құқықтық теңдігін қамтамасыз ету және конфессияаралық қатынастарда төзімсіздікке жол бермеу.
Болашақ журналистерге «Этносаяси сауаттылық» оқытылады
Наталья Калашникова төзімсіздіктің алдын алу ақпаратпен жұмыс істеу мәдениетіне де байланысты екенін айтқан.
Оның мәліметінше, Қазақстандағы 14 жоғары оқу орнының журналистика мамандығы студенттеріне «Этносаяси сауаттылық» курсы енгізілген.
Курстың мақсаты – болашақ журналистерге сезімтал мәселелерді дәл әрі корректілі түрде жариялауды, өшпенділік тілінен аулақ болуды және жарияланымдардың адамдар арасындағы қарым-қатынасқа ықпалын ескеруді үйрету.
Бұл – әсіресе этносаралық және конфессияаралық тақырыптарды жазатын БАҚ үшін маңызды бағыт. Мұндай тақырыптарда дерек пен пікірдің ара-жігін ажырату, адамның этностық немесе діни тиесілігін оқиғаға қатысы болмаған жағдайда негізсіз алға шығармау, айыптаушы немесе кемсітуші тілден бас тарту кәсіби журналистиканың негізгі талаптарының бірі.
Өкілдіктен нақты ықпалға дейін
Профессор Калашникова келтірген деректер Қазақстанда этностық және конфессиялық топтардың қоғамдық өмірге қатысуына арналған бірнеше деңгейлі жүйе қалыптасып келе жатқанын көрсетеді: этномәдени бірлестіктер, қоғамдық кеңестер, Достық үйлері, медиация институты және енді Қазақстан Халық Кеңесі.
Халық Кеңесінің 126 мүшелік құрамы түрлі қоғамдық топтарды бір алаңға жинауға мүмкіндік береді.
Бірақ жаңа институттың қоғамдық беделі оның құрамының ауқымымен ғана қалыптаспайды.
Негізгі өлшем – азаматтар мен қоғамдық ұйымдар көтерген мәселелер Кеңес арқылы мемлекеттік органдарға қаншалық жетеді, ұсыныстардың тағдыры қалай бақыланады және талқылаулар нақты шешімдерге қаншалық айналады деген сауалдар.
Сайт бұған дейінгі сараптамаларында да осы мәселеге бірнеше қырынан назар аударды: Кеңестің қоғам алдындағы есептілігі, заңнамалық бастамаларға халық ұсынысының қалай жететіні, қоғамдық кеңестермен арадағы байланыс және салалық комиссиялар жұмысының нақты нәтижеге ұласуы.
Сондықтан Наталья Калашникова айтқан «үнін жеткізу және шешімдерді талқылауға қатысу» мүмкіндігі жаңа институт үшін маңызды бастапқы шарт болғанымен, келесі кезеңде оның практикалық нәтижесі алдыңғы қатарға шығады.
Демек, Халық Кеңесі үшін негізгі сынақ – «Халықтың үні естіле ме?» деген сауалдан «Сол үн шешімге айнала ма?» деген мәселеге көшу.
Ал мұның жауабын Кеңестің алдағы жұмысы көрсетеді.
Дереккөз: «Казахстанская правда», 8 қазан 2026 жыл.
