Бақытжан Бұқарбай: Халық Кеңесі тек сөз алаңы болып қалмайды – заң ұсына алады
Қазақстандағы жаңа конституциялық модель қоғамның мемлекеттік шешімдерге қатысу шекарасын кеңейтіп отыр. Енді азаматтардың ықпалы тек сайлау учаскесінде дауыс берумен шектелмейді. Құрылтай, мәслихаттар және Қазақстан Халық Кеңесі арқылы қоғам заң қабылдаудан бастап жергілікті бюджетті қалыптастыруға дейінгі үдерістерге араласа алады. Соның ішінде 126 мүшеден тұратын Қазақстан Халық Кеңесіне заң шығару бастамасы құқығының берілуі және республикалық референдум өткізу туралы ұсыныс енгізу мүмкіндігі – жаңа жүйедегі ең елеулі тетіктердің бірі. Бұл Кеңестің мәртебесін жай қоғамдық пікір алмасу алаңынан нақты саяси-құқықтық құралға айналдыра ма? Варшавада өткен халықаралық жиында саясаттанушы Бақытжан Бұқарбай осы жаңа модельдің қалай жұмыс істейтінін түсіндірді, деп хабарлайды halyq-kenesi.kz ақпарат агенттігі.
Заң қабылдаудан бастап жергілікті бюджеттерді бөлуге дейін – Қазақстанның жаңа конституциялық моделі қоғам өкілдерінің әр деңгейдегі мемлекеттік мәселелерді шешуге қатысуын көздейді, деп жазды Kazpravda.kz. Бұл жүйеде Құрылтайға, өңірлік өкілді органдарға және заң шығару бастамасы құқығына ие болған Қазақстан Халық Кеңесіне ерекше орын берілген. Осы тетіктердің қалай құрылғаны және олардың азаматтар үшін қандай мүмкіндіктер ашатыны туралы Варшавада өткен ЕҚЫҰ-ның Адами өлшем жөніндегі конференциясының алтыншы сессиясында саясаттанушы Бақытжан Бұқарбай айтып берді.
Айта кетейік, Қазақстан Халық Кеңесінің қызметі бұған дейін де Варшавадағы халықаралық мінберде сөз болған еді. Сол кезде жаңа институттың қоғамдық келісім мен жалпыұлттық бірлікті нығайтудағы орнына ерекше назар аударылған болатын.
Сарапшының айтуынша, азаматтардың елді басқаруға қатысуы өкілді институттар жүйесі және халықтың өз еркін тікелей білдіру тетіктері арқылы қамтамасыз етіледі. Жалпыұлттық деңгейде заң шығарушы билікті 145 депутаттан тұратын Құрылтай жүзеге асырады. Ал өңірлерде тұрғындардың мүддесін мәслихаттар білдіреді. Олардың өкілеттігіне жергілікті бюджеттерді және әлеуметтік-экономикалық даму бағдарламаларын бекіту кіреді.
«Қоғамның мемлекетті басқаруға қатысуы тек сайлаумен шектелмейді. Бұл – азаматтарға әртүрлі деңгейде мемлекеттік шешімдер қабылдау үдерісіне қатысуға мүмкіндік беретін тетіктердің тұтас жүйесі», – деді Бақытжан Бұқарбай.
Саясаттанушы Құрылтай өкілеттігінің кеңейтілуіне ерекше назар аударды. Жаңа Конституцияға сәйкес, депутаттар Премьер-Министрді, Вице-Президентті, Конституциялық сот судьяларын, Орталық сайлау комиссиясы мен Жоғары аудиторлық палата мүшелерін тағайындауға келісім береді.
Қоғамдық өкілдіктің маңызды буындарының біріне Қазақстан Халық Кеңесі айналды. Оның құрамына этномәдени бірлестіктердің, үкіметтік емес ұйымдардың және өңірлердің 126 өкілі кірген.
Бұл құрамның қоғам үнін нақты шешімге жеткізе алу мүмкіндігі туралы halyq-kenesi.kz бұған дейін «957 бірлестік, 126 мүше: Халық Кеңесі халықтың үнін шешімге жеткізе ала ма?» атты сараптамалық материалында арнайы мәселе көтерген болатын.
Халық Кеңесінің басты ерекшелігі – оның қоғамдық-консультативтік функцияларды заң шығару бастамасы құқығымен ұштастыруында. Сонымен қатар Кеңес республикалық референдум өткізу туралы ұсыныс енгізе алады.
Бұл өкілеттік Халық Кеңесін тек пікір айтатын немесе қоғамдық ұсыныстарды жинақтайтын құрылым ретінде ғана емес, мемлекеттік шешімдердің қалыптасуына ықпал ете алатын конституциялық институт ретінде қарастыруға негіз береді.
Халық Кеңесінің мемлекеттік органдармен қарым-қатынастағы нақты салмағы да қоғамда қызу талқыланып келеді. Halyq-kenesi.kz редакциясы бұл мәселені «Министр «жоқ» дей алады. Бірақ Халық Кеңесін елемей өте ала ма?» атты көлемді сараптамада талдаған еді.
«Қазақстан Халық Кеңесінің ерекшелігі – оның тек қоғамдық диалог алаңы болып қана қоймай, заң шығару бастамасымен шығуға және референдум өткізу жөнінде ұсыныс енгізуге мүмкіндігі бар», – деп түсіндірді саясаттанушы.
Бұқарбайдың айтуынша, 24 қыркүйекте өткен Қазақстан Халық Кеңесінің алғашқы сессиясында алдағы жұмыстың негізгі бағыттары айқындалды. Олардың қатарында ұлттық бірлікті нығайту, қоғамдық келісім мәселелері және өңірлермен өзара іс-қимылды күшейту бар.
Бұл бағыт кейін нақты өңірлік жұмысқа ұласты. Halyq-kenesi.kz «Өңірлердің үні Астанаға жете ме: Халық Кеңесі жаңа жұмыс кезеңіне кірісті» атты материалында Кеңестің өңірлерден ұсыныс жинау және оларды жалпыұлттық күн тәртібіне шығару тетіктері туралы жазған болатын.
Кеңестің өңірлермен байланысы одан әрі жалғасты. 12 қазанда жарияланған «Халық Кеңесі өңірлерге шықты. Енді бұл кездесулер не өзгертеді?» атты материалда Қазақстан Халық Кеңесі Төрағасының орынбасары Ләззат Шыңғысбаеваның Шығыс Қазақстан және Қостанай облыстарындағы сапары кеңінен баяндалды.
Өңірлердегі әлеуметтік мәселелерді тікелей зерделеу – Халық Кеңесінің жаңа жұмыс үлгісіндегі маңызды бағыттардың бірі. Мұнда мәселені есеп немесе статистика арқылы ғана емес, жергілікті нысандар мен азаматтардың нақты жағдайы арқылы бағалау көзделіп отыр.
Бұл ретте қоғамдық кеңестермен байланыс та маңызды. Қазақстандағы қоғамдық кеңестердің ұсыныстары нақты шешімге қаншалық ықпал ете алады деген мәселе «Қоғамдық кеңестер тағы да формализмге ұрынбай ма? Қошанов нақты жауапкершілік тетігін ұсынды» атты материалда талданды.
Онда қоғамдық кеңестер ұсынымдарының орындалуы мен мемлекеттік органдардың жауапкершілігін күшейту мәселесі көтерілді. Бұл бағыт Халық Кеңесінің өңірлік мәселелерді тек жинап қана қоймай, олардың кейінгі тағдырын бақылауы үшін де маңызды.
Сонымен қатар азаматтардың Кеңеспен тікелей байланысу мүмкіндігі қалыптасып келеді. Halyq-kenesi.kz «Халық Кеңесіне тікелей жол: азаматтар бастамасын өз қолымен ұсынады» атты материалында азаматтардың өз бастамаларын Қазақстан Халық Кеңесіне тікелей ұсыну тетігі әзірленіп жатқанын жазды.
Бұл жаңа механизм толық іске қосылса, қоғамнан шыққан ұсыныс төменнен жоғары қарай бірнеше әкімшілік сатыдан өтпей-ақ, Кеңестің қарауына тікелей түсе алады.
Демек, мәселе енді тек азаматтың үнін естуде емес. Сол ұсынысты сараптап, салалық комиссияларға жіберіп, қажет болған жағдайда мемлекеттік органға немесе заң шығару бастамасына дейін жеткізетін тұрақты тетік қалыптастыруда.
Қоғамдық бірлік мәселесі де Кеңес жұмысының негізгі бағыттарының бірі болып отыр. Бұған дейін Ерлан Қарин қоғамдық бірлікке нұқсан келтіретін әрекеттердің қатаң тоқтатылатынын мәлімдеген болатын.
Бұл Қазақстан Халық Кеңесінің ұлттық бірлік пен қоғамдық келісімді нығайту жөніндегі міндеттерімен тікелей сабақтас.
Саясаттанушы баяндамасының жеке бір бөлігі сайлау жүйесін жетілдіруге арналды. Жаңа Конституция қабылданғаннан кейін сайлау туралы заңнама Парламенттің бір палаталы моделіне сәйкес қайта бейімделді.
Партиялық тізімдерде әйелдерге, жастарға және мүгедектігі бар адамдарға арналған квоталар қарастырылған. Сонымен бірге сайлау учаскелерінің қолжетімділігін қамтамасыз етуге және мүгедектігі бар азаматтардың дауыс беруіне қажетті жағдай жасауға ерекше назар аударылып отыр.
Бұл мәселе дәл қазір айрықша өзекті. 12 қазанда Мемлекет басшысының шешімімен барлық деңгейдегі мәслихаттардың өкілеттігі мерзімінен бұрын тоқтатылды. Halyq-kenesi.kz бұл туралы «Тоқаев шешім қабылдады: Қазақстанда мәслихаттар қайта сайланады» атты материал жариялады.
Осылайша мәслихаттардың жаңа құрамын сайлау мәселесі де Қазақстандағы өкілді институттардың жаңғыру үдерісінің бір бөлігіне айналып отыр.
Саясаттанушы сайлау рәсімдерінің ашықтығы мәселесіне де тоқталды. Оның келтірген деректеріне сәйкес, тамыз айында өткен парламенттік сайлауды 51 мыңнан астам қазақстандық және 777 халықаралық байқаушы бақылаған.
Бұқарбайдың айтуынша, қолданыстағы заңнама сайлау комиссиялары отырыстарының ашық өтуін, дауыстарды санау кезінде бюллетеньдердің қатысушыларға көрсетілуін, сондай-ақ дауыс беру қорытындылары көрсетілген хаттамалардың сайлау учаскелерінде екі күн бойы орналастырылуын көздейді.
Осылайша, Қазақстанның жаңа конституциялық моделі азаматтардың мемлекеттік басқаруға қатысуын тек сайлау үдерісімен шектемей, қоғамның шешім қабылдау тетіктеріне тікелей араласуына жол ашатын бірнеше институтты қатар қалыптастырып отыр.
Құрылтай, мәслихаттар және Қазақстан Халық Кеңесі осы жүйенің әр деңгейдегі негізгі буындары ретінде айқындалған.
Ал Қазақстан Халық Кеңесіне заң шығару бастамасы құқығы мен республикалық референдум өткізу жөнінде ұсыныс енгізу мүмкіндігінің берілуі оның саяси салмағын бұрынғы консультативтік құрылымдардан айрықша көрсетеді.
Бұл ретте Халық Кеңесінің шынайы пәрмені оның формалды өкілеттігімен ғана емес, қоғамнан келген бастамалардың нақты тағдырымен өлшенеді. Кеңеске ұсыныс келді ме – ол қайда жіберілді? Мемлекеттік орган қандай жауап берді? Ұсыныс қабылданбаса, себебі түсіндірілді ме? Ал қоғам үшін маңызды мәселе заңнамалық бастамаға айнала алды ма?
Halyq-kenesi.kz бұған дейінгі сараптамаларында да жаңа институттың басты сынағы дәл осы жерде екенін бірнеше рет көтерді: 126 мүшенің өкілдігі, мемлекеттік органдардың Кеңес ұсыныстарына қатынасы, қоғамдық кеңестермен жұмыс, азаматтардың тікелей бастама ұсынуы, өңірлердегі кездесулер – осының барлығы бір жүйенің бөліктері.
Ендігі негізгі мәселе – берілген өкілеттіктің қағаз жүзінде қалмай, нақты қоғамдық бастамаларды заң жобасына, ал азаматтардың талабын мемлекеттік шешімге айналдыра алуында. Халық Кеңесінің шынайы салмағын да дәл осы тәжірибе көрсетпек.
Түпнұсқа: «Казахстан укрепляет связь общества и государства через новые конституционные механизмы – политолог», «Казахстанская правда» / Kazpravda.kz, 12 қазан 2026 жыл, 16:20.
