Халық Кеңесі әдеп дағдарысын көтерді
Заң қабылдау бір басқа, оны күнделікті мінезге айналдыру – мүлде басқа мәселе. Қоғамда жауапкершілік әлсіреп, әдеп пен тәртіп тек мінберден айтылатын ұғым болып қалса, ең мықты реформаның өзі күткен нәтижеге жеткізбеуі мүмкін. Батыс Қазақстан облысында өткен республикалық форумда дәл осы түйткіл алдыңғы қатарға шықты: Қазақстанда жаңа саяси институттар қалыптасып жатыр, ал сол өзгерістер азаматтың күнделікті мәдениетіне, отбасындағы тәрбиеге, еңбекке, тазалыққа және қоғамдық жауапкершілікке қаншалықты әсер етіп жатыр?
Қазақстан Халық Кеңесінің Төрағасы Ерлан Қошанов Батыс Қазақстан облысына жұмыс сапарымен барып, «Жаңа қоғамдық этика: мәдениет, әдеп, әдет» атты республикалық форумға қатысты. Бұл – Президент тапсырмаларын жүзеге асыру аясында Қазақстан Халық Кеңесі — Жоғары конституциялық консультативтік органның өңірлерде өткізген алғашқы ауқымды іс-шарасы.
Диалог алаңында мыңнан астам қоғам өкілі, белсенді аналар, сарапшылар, қоғамдық ұйымдар мен азаматтық сектор өкілдері бас қосты, деп хабарлайды halyq-kenesi.kz ақпарат агенттігі.
Форумның мазмұны Халық Кеңесінің бұған дейін айқындалған міндеттерімен тікелей сабақтас. Редакция бұған дейін өңірлердің үні республикалық деңгейге қалай жететіні және қоғамдық кеңестердің шын мәнінде халықтың даусы бола ала ма, әлде формалды институтқа айналып кете ме деген мәселелерді көтерген болатын.
Президент: Конституцияны білу аз, оның құндылықтары қоғам санасына сіңуі керек
Форум жұмысын ашқан Ерлан Қошанов алдымен Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаевтың қатысушыларға арналған құттықтау хатын оқып берді.
Президент форумның ашылуымен құттықтап, Қазақстан Халық Кеңесінің ұйымдастыруымен өтіп отырған алқалы жиын ұлттық тәрбие мен қоғамдық мәдениеттің сабақтастығын дәріптейтін маңызды іс-шара екенін атап өтті.
«Конституция – еліміздің өсіп-өркендеуіне жол ашатын қастерлі құжат әрі халқымыздың жаңа дәуірдегі болмыс-бітімін айқындайтын темірқазық. Сондықтан бәріміздің алдымызда тұрған аса маңызды мақсат – Конституциямыздың басты құндылықтары мен маңызын халық арасында, әсіресе, жастарға жан-жақты түсіндіріп, кең ауқымда дәріптеу. Өйткені, қазіргідей құбылмалы, тұрақсыз және күрделі уақытта мемлекеттігіміздің мыңдаған жылдық тарихы мен дәстүрін жадымызда сақтай отырып, жұртымыздың бойына озық ойлы ұлтқа тән игі құндылықтарды сіңіру аса өзекті міндет саналады», – делінген құттықтауда.
Бұл жерде мәселе Конституцияның баптарын түсіндірумен ғана шектелмейді. Әңгіме – заңдық қағидаттардың адамның күнделікті әрекетіне, қоғамдық ортадағы мінезіне, еңбекке, білімге, жауапкершілікке және өзара құрметке айналуы туралы.
Өйткені институт құруға болады. Өкілеттік белгілеуге болады. Заң қабылдауға болады. Бірақ қоғамдық мәдениет өзгермесе, олардың қоғам өміріне нақты ықпал етуі күрделі күйінде қала береді.
Осы мәселе Халық Кеңесі ұсынымдарының орындалу кепілдігі туралы бұған дейінгі сараптамамызда да көтерілген еді.
«Таза Қазақстан» сенбілік деңгейінде қалмауы керек
Мемлекет басшысы өркениетті ел болу Отан мүддесі үшін тұтас қоғам болып табанды еңбек етуден басталатынына да ерекше мән берген.
Себебі еңбекті қадірлейтін қоғамның азаматтары әр іске жауапкершілікпен, жанашыр жүрекпен және адал ниетпен қарайды.
Президент құттықтауында:
«Біз тұтас қоғам болып «Таза Қазақстан» жалпыұлттық бастамасын қолға алдық. Бүкіл ел бойынша тазалық іс-шараларын жүргізіп, осы қасиетті ұғымның терең мағынасын жұртымыздың, әсіресе, жастарымыздың санасына сіңіре бастадық. Осылайша, тазалық ұлт болмысының ажырамас бөлігіне, халқымыздың мызғымас құндылығына айналуда. Біз заң мен тәртіп үстемдік құратын, білім мен ғылымға, инновацияға баса мән беретін, бірлігі бекем, Әділетті, Қауіпсіз, Күшті әрі Таза Қазақстанды құрып жатырмыз. Осы маңызды миссияны жүзеге асыруға мемлекеттік мекемелермен қатар, тұтас қоғам, яғни әр отбасы, әр азамат, сондай-ақ қоғам белсенділері, ұстаздар қауымы және еріктілер күш біріктіріп, белсене атсалысуы керек. Бүгінгі басқосуда айтылатын ұтымды ұсыныстар мен тың идеялар осы мақсат-міндеттерді іске асыруға ықпал етеді деп сенемін», – деді.
Осылайша, «Таза Қазақстан» ұғымы тек аула тазалау немесе сенбілік өткізу мағынасында емес, қоғамдық тәртіп пен азаматтың ішкі жауапкершілігіне дейін кеңейтіліп отыр.
Бұл жерде негізгі сұрақ та анық: тазалық науқан болып өте ме, әлде шын мәнінде қоғамдық әдетке айнала ма?
Қошанов: Халық Кеңесінің міндеті – қоғамды реформалар төңірегінде топтастыру
Ерлан Қошанов өз сөзінде Мемлекет басшысы алға қойған ауқымды міндеттерді іске асыруға Халық Кеңесі белсенді атсалысатынын айтты.
Конституциялық консультативтік органның басты миссиясы – жұртшылықты Президент реформалары мен бастамалары төңірегінде топтастыру.
Бұл ретте Кеңестің құрамына қоғамның әртүрлі топтарының өкілдері енген. Қазақстан Халық Кеңесінің құрамында 126 мүше бар.
Алайда өкілдіктің өзі нәтиженің автоматты кепілі емес. Бұған дейін редакция Халық Кеңесі мен қоғамдық кеңестер арасындағы байланыстың халықтың үнін күшейте ме, әлде жүйенің өз үнін қайталайтын тетікке айнала ма деген сауалды да көтерген.
Ерлан Қошанов форумда:
«Бүгінгі әңгіме – Отан мен отбасы туралы әңгіме, болашақ туралы әңгіме. Әдеп пен әдет, қоғамдық этика арқылы ұлттың жаңа сапасын қалыптастыру туралы кеңес. Конституциямен бірге қоғамның сана-сезімі мен дүниетанымында да терең әрі маңызды өзгерістер орын алып жатыр. Президент әрбір қазақстандықтың туған тілін құрметтейтін, салт-дәстүрін сақтайтын, үлкенді сыйлап, білімге ұмтылатын, сонымен қатар әлемге ашық азамат болғанын қалайды. Осы қасиеттер отбасындағы тәрбиеден басталып, «Заң мен тәртіп», «Таза Қазақстан», «Адал азамат» қағидаттары арқылы қалыптасуы тиіс», – деді.
Бұл сөздің өзегі – реформаның тек мемлекеттік аппаратта емес, адам санасында да жүруі қажеттігі.
Экономика өсті. Ал қоғамдық сапа соған ілесе алды ма?
Халық Кеңесінің Төрағасы Президент Қасым-Жомарт Тоқаевтың реформалары жеті жыл ішінде ел өміріне елеулі өзгерістер әкелгенін атап өтті.
Жаңа экономикалық саясат экономиканы әртараптандыруға, әлеуметтік әділдікті нығайтуға мүмкіндік берген.
Кейінгі жеті жылда Қазақстанның ішкі жалпы өнімі 181,7 млрд доллардан 306 млрд долларға дейін өсті. Жан басына шаққандағы ішкі жалпы өнім 9,8 мың доллардан 15 мың долларға жетті.
Сонымен қатар: 25 мың шақырым жол салынды. 1 300 жаңа мектеп бой көтерді. «Келешек мектептері» жобасы аясында 217 мектеп салынды.
Президент бастамасымен тәуелсіздік жылдарында бұрын-соңды болмаған ауқымды реформалар жүзеге асырылды.
Бүгінде Қазақстан экономикалық тұрғыдан да, әлеуметтік, мәдени-рухани тұрғыдан да дамудың жаңа кезеңіне қадам басып келеді.
Алайда дәл осы тұста форумның тақырыбы экономикалық көрсеткіштерден бөлек тағы бір өлшемді алға шығарады: инфрақұрылым өскен сайын адамның қоғамдық жауапкершілігі де өсті ме? Экономикалық өзгеріс қоғамдық мінез-құлыққа айналды ма?
Егер жаңа жол салынғанымен жолдағы мәдениет өзгермесе, жаңа мектеп ашылғанымен кітап оқу әдеті қалыптаспаса, мемлекеттік институт жаңарғанымен азаматтың жауапкершілік сезімі күшеймесе – реформаның қоғамдық сапасы туралы сұрақ бәрібір ашық қалады.
«Реформалар бүгінді өзгертеді, құндылықтар елу жылдан кейінгі елді анықтайды»
Ерлан Қошанов қоғамдық құндылықтардың ұзақ мерзімді маңызына арнайы тоқталды.
«Осы жаңғыру үдерістерінің шарықтау шегі – жаңа Халық Конституциясы. Онымен бірге бүгінде адамдардың жүрегі мен санасында терең әрі маңызды өзгерістер орын алуда. Реформалар елімізді бүгін өзгертсе, құндылықтар оның елу жылдан кейін қандай болатынын айқындайды. Сондықтан Президент күнделікті өмірдің ажырамас бөлігіне айналуға тиіс қоғамдық құндылықтар мен бағдарларды жүйелі түрде қалыптастырып келеді», – деді Ерлан Қошанов.
Бұл – форумдағы басты саяси тұжырымдардың бірі.
Қоғамның елу жылдан кейінгі бейнесін тек мемлекеттік бағдарламалар емес, бүгінгі отбасының баласына не үйретіп отырғаны, мектептің қандай азамат тәрбиелеп жатқаны, қоғамның адалдыққа, еңбекке, кітапқа, заңға және өзгенің құқығына қалай қарайтыны айқындайды.
Сондықтан қоғамдық этика мәселесін тұрмыстық тақырып ретінде қарастыру жеткіліксіз.
Ол – мемлекеттің болашақ сапасына тікелей қатысты мәселе.
Әскердегі моральдық-тұрмыстық ахуал Халық Кеңесінің назарына алынды
Форум барысында тәрбие, адамгершілік құндылықтар, білім беру, кітап оқу мәдениеті мен жастардың әлеуметтік жағдайына қатысты нақты мәселелер де көтерілді.
Қазақстан Халық Кеңесінің мүшесі Наталья Дементьева әскери бөлімдердегі моральдық-тұрмыстық жағдайларды жақсарту мәселесін көтерді.
Бұл бағыт Халық Кеңесінің жұмысы аясында одан әрі жалғасын табады.
Әскери бөлімдердегі жағдайды зерделеу, әскери қызмет өткерудің нақты проблемаларын анықтау және оны кезең-кезеңімен жақсарту шараларын белгілеу жоспарланып отыр.
Яғни форумда әдеп пен тәрбие жалпы ұғым ретінде ғана айтылған жоқ. Ол әскери ортадағы қарым-қатынасқа, адамның қадір-қасиетіне және қызмет жағдайына дейін жеткізілді.
Бұл мәселенің ары қарай жай талқылау күйінде қалмай, нақты ұсыныс пен шешімге айналуы маңызды.
Өйткені Халық Кеңесінің алдында тұрған ең үлкен сынның бірі де осы – көтерілген мәселе мінберден түскен соң не болады?
Редакция дәл осы мәселеге қатысты бұрын да: ұсыныстың болуы жеткілікті ме, оның орындалу кепілдігі қайда деген сауал қойған.
Жастарға жұмыс керек: «JOLTAP» тәжірибесі ауылдарға жете ме?
Форумда көтерілген екінші нақты мәселе – жастарды жұмыспен қамту.
«Жаңа мүмкіндік» қоғамдық бірлестігінің жетекшісі Арман Түлкібаев сұранысқа ие мамандықтарды меңгеріп, кейін жұмысқа орналасуға мүмкіндік беретін «JOLTAP» жобасын іске асыру тәжірибесімен бөлісті.
Кездесуде осы тәжірибені кеңінен қолданудың перспективасына мән берілді.
Әсіресе ауыл жастарының кәсіби білім алуына және кейін нақты жұмысқа орналасуына мүмкіндік жасау мәселесі айтылды.
Бұл жерде де түйткіл тек жастарды қысқа мерзімді курстарға жіберуде емес.
Нәтиже олардың алған дағдысының еңбек нарығында қаншалықты қажет болатынымен және оқудан кейін жұмысқа орналасу мүмкіндігімен өлшенуі тиіс.
Аналар, депутаттар және қоғамдық ұйымдар не көтерді?
Кездесу барысында Қазақстан Халық Кеңесінің мүшесі, Республикалық Аналар алқасының төрайымы Назипа Шанаи, Құрылтай депутаты Снежанна Имашева және облыс басшылығы сөз сөйледі.
Сонымен қатар «Наири» ҚР армян мәдени орталықтарының қауымдастығы» ЗТБ Аналар алқасының төрағасы Татьяна Мурадян қоғамдық этика мәселесіне тоқталды.
«Түркістан облыстық ата-аналар қауымдастығы» қоғамдық бірлестігінің төрағасы Ақбаян Жакипова әйелдер құқығын қорғау мәселесін көтерді.
Қоғам қайраткері, ауған этномәдени бірлестігінің мүшесі Анна Мохаммад «Адал азамат» ұғымына қатысты өз пайымымен бөлісті.
Ал Амангелді ауылдық кітапханасының меңгерушісі Гүлсім Искалиева кітап оқитын ұлт мәселесін қозғады.
Кітап оқу мәдениетінің қоғамдық этика тақырыбымен бір алаңда көтерілуінің өзіндік мәні бар.
Өйткені оқу мәдениеті – тек әдебиетке қызығушылықтың көрсеткіші емес. Ол адамның ойлау қабілетіне, тілдік мәдениетіне, өзгенің пікірін тыңдай алуына, ақпаратты талдауына және қоғамдық пікірталас сапасына тікелей әсер етеді.
Сондықтан «кітап оқитын ұлт» идеясы мәдени жоба ғана емес, ұзақ мерзімді қоғамдық саясаттың бір бөлігі ретінде қарастырылды.
Халық Кеңесі өңірлерге шықты. Енді нәтиже сұралатын кезең басталады
Форум мемлекет пен қоғам арасындағы ашық пікір алмасу алаңына айналды.
Алқалы жиында қоғамдық құндылықтарды нығайту, азаматтық жауапкершілікті арттыру, қоғамдық әдепті қалыптастыру, әскери ортадағы жағдай, жастардың жұмыспен қамтылуы, әйелдер құқығы, отбасы тәрбиесі және кітап оқу мәдениеті сияқты бір-бірімен тікелей байланысты мәселелер көтерілді.
Бірақ Халық Кеңесінің өңірлердегі жұмысы енді басталып келеді.
Сондықтан мұндай форумдардың бағасы қатысушылардың санымен немесе айтылған сөздің салмағымен ғана өлшенбеуі тиіс.
Қандай ұсыныс қабылданды?
Оны кім орындайды?
Мерзімі қандай?
Қай мемлекеттік орган жауап береді?
Халық Кеңесі оның орындалуын қалай бақылайды?
Келесі кездесуде қоғамға нақты қандай нәтиже көрсетіледі?
Осы сұрақтарға жауап пайда болғанда ғана форум қоғамдық пікір алмасудан нақты қоғамдық басқару тетігіне айналады.
Себебі Қазақстан Халық Кеңесі — жай пікір алмасу клубы емес, Жоғары конституциялық консультативтік орган.
Өкілеттік жоғарылаған сайын оған қойылатын қоғамдық талап та күшейеді.
Сондықтан Батыс Қазақстандағы алғашқы өңірлік форумның негізгі мәні тек «мәдениет, әдеп, әдет» ұғымдарын талқылауда емес.
Негізгі мәселе – осы құндылықтардың нақты мемлекеттік шешімге, қоғамдық тәртіпке және азаматтың күнделікті әрекетіне айналуында.
Әйтпесе әдеп туралы сөз көбейіп, әдет өзгермей қалуы мүмкін.
Ал қоғамға енді сөзден гөрі нәтиже керек.
