Теңдік Конституцияда бар. Ал өмірде ше? Байсақова ЕҚЫҰ мінберінде сөйледі
Қазақстанда этносаралық келісімнің құқықтық негізі бар, өкілдік тетіктері де құрылды. Бірақ Конституциядағы теңдік пен нақты өмірдегі тең мүмкіндік әрдайым бір ұғым ба? 120-дан астам этнос өкілі тұратын елде азаматтың құқығы тек қағаз жүзінде емес, әлеуметтік қолдау, қоғамдық өкілдік және мемлекеттік шешімдерге ықпал ету мүмкіндігі арқылы көрінуі тиіс. Варшавадағы халықаралық мінберде осы мәселені көтерген Құрылтай депутаты Зүлфия Байсақова Қазақстан Халық Кеңесінің жаңа жүйедегі орнына да тоқталды.
Қазақстандағы қоғамдық келісімнің негізінде азаматтардың тең құқықтары, мәдени әралуандықты құрметтеу және ұлтына қарамастан әлеуметтік қолдауға қол жеткізу мүмкіндігі жатыр. Бұл қағидаттардың іс жүзінде қалай жүзеге асырылатыны және этносаралық қатынастарды нығайтуда қандай рөл атқаратыны туралы Құрылтай депутаты Зүлфия Байсақова Варшавада өтіп жатқан ЕҚЫҰ Адами өлшем жөніндегі конференциясының тоғызыншы сессиясында айтты.
Депутаттың сөзінше, шынайы теңдік Конституцияда бекітілген құқықтармен ғана шектелмейді. Оның нақты өлшемі – әр адамның сол құқықтарын пайдалана алуы және өмірлік қиын жағдайға тап болған кезде қажетті әлеуметтік әрі құқықтық қолдауға қол жеткізуі.
Бұл мәселе әсіресе этносаралық қатынастар саласында маңызды. Өйткені заң алдындағы теңдік жарияланғанымен, оның қоғамдағы нақты көрінісі азаматтардың мемлекеттік институттарға қаншалықты еркін жүгініп, өз мүддесін қорғай алуымен өлшенеді.
Байсақова Қазақстандағы этносаралық келісім үлгісінің негізінде тең құқықтылық, өзара құрмет және әр этностың мәдени болмысын сақтау қағидаттары жатқанын атап өтті. 120-дан астам этнос өкілі тұратын ел үшін бұл ұстанымдар қоғамдық тұрақтылық пен жалпыұлттық бірліктің негізгі шарттарының бірі.
Бұған дейін Halyq-kenesi.kz Қазақстандағы 957 этномәдени бірлестік пен 126 мүшеден тұратын Халық Кеңесінің қоғамдық үнді нақты шешімге жеткізу мүмкіндігін арнайы сараптаған болатын.
126 мүшенің 42-сі этномәдени бірлестіктерден
Әртүрлі этностық қауымдастықтардың қоғамдық өмірге тікелей қатысуына мүмкіндік беретін жаңа тетіктердің бірі – Қазақстан Халық Кеңесі – Жоғары конституциялық консультативтік орган.
Жаңа институттың 126 мүшесінің 42-сін этномәдени бірлестіктер ұсынған. Қалған мүшелер қоғамдық ұйымдар мен коммерциялық емес сектордан, мәслихаттар мен өңірлік қоғамдық кеңестерден жасақталған.
Зүлфия Байсақованың айтуынша, мұндай өкілдік жалпыұлттық маңызы бар мәселелерді талқылау кезінде түрлі этностардың мүддесін ескеруге және қоғам мен мемлекет арасындағы диалогті күшейтуге мүмкіндік береді.
Алайда өкілдіктің өзі нәтиженің кепілі емес.
42 адамның Халық Кеңесіне енуі – мүмкіндік. Ал сол 42 өкілдің қандай мәселе көтеретіні, ұсыныстарының мемлекеттік шешімдерге қаншалықты ықпал ететіні – енді жаңа институттың тиімділігін көрсететін өлшем.
Бұл сауал бұған дейін де халықаралық деңгейде көтерілді. ЕҚЫҰ конференциясында Адам құқықтары жөніндегі уәкіл Артур Ластаев та Халық Кеңесінің қоғамдық келісім жүйесіндегі орнына тоқталған еді. Halyq-kenesi.kz сол кезде «Халық Кеңесі халықаралық мінберде айтылды. Енді сөз нақты іске айнала ма?» деген мәселе қойған болатын.
Саны аз этностар назардан тыс қалмауы керек
Зүлфия Байсақова саны аз этностық қауымдастықтардың құқықтарына ерекше назар аудару қажеттігін де айтты.
Соның ішінде депутат рома мен синти өкілдерінің жағдайын атады. Ол келтірген ресми деректер бойынша, Қазақстанда рома этносының шамамен 4,4 мың өкілі тұрады.
Мәселе олардың санында ғана емес. Азшылықтағы қауымдастықтардың құқықтық сауаттылығы, білім алуға, әлеуметтік көмекке, қоғамдық өмірге араласуға және өз мүддесін мемлекеттік органдар алдында қорғауға мүмкіндігі жалпы теңдік қағидатының іс жүзінде қаншалықты орындалып отырғанын көрсетеді.
Осыған байланысты депутат этномәдени бірлестіктермен тұрақты өзара іс-қимылды жалғастыру, құқықтық сауаттылықты арттыру және адамдарды білім, мәдениет пен бірлескен қоғамдық қызмет арқылы біріктіретін бастамаларды қолдау маңызды екенін атап өтті.
Бұл бағыттағы институционалдық жұмыс Халық Кеңесінің өз ішінде де басталды. Бұған дейін Қоғамдық келісім және жалпыұлттық бірлік комитетінің салалық комиссиялары құрылып, мәдениет пен азаматтық бірегейлік, жалпыұлттық бірлік, құқықтық мәдениет және медиация бағыттары бойынша жұмыс тетіктері айқындалған болатын.
«Әр адамның құқығына бірдей құрмет көрсете отырып, өзгешеліктерді қабылдау – кемсітпеудің негізгі қағидаты», – деп түйіндеді Зүлфия Байсақова.
Түйін: теңдік есеппен емес, нәтижемен өлшенеді
Қазақстан этносаралық келісімнің құқықтық негізін де, қоғамдық институттарын да қалыптастырды. Енді негізгі мәселе олардың бар-жоғында емес, қалай жұмыс істейтінінде.
126 мүшенің 42-сін этномәдени бірлестіктердің ұсынуы – маңызды өкілдік. Бірақ қоғамдық келісімнің сапасын кресло саны анықтамайды. Азшылықтағы азаматтың мәселесі естілді ме? Оның құқығы қорғалды ма? Ұсынысы мемлекеттік шешімге жетті ме?
Халық Кеңесі үшін де басты сынақ осы жерде басталады.
Өкілдік берілді. Енді сол өкілдіктің нақты ықпалы көрінуі керек. Әйтпесе Конституциядағы теңдік пен мінбердегі келісім азаматтың күнделікті өміріне жетпей қалуы мүмкін.
