Мазмұнға өту
Жаңалықтар

43 дауыс шешімге жеткілікті, 95 дауыс референдум бастамасына қажет: Халық Кеңесіндегі саяси арифметика

1 197 рет оқылды6 минут оқу

Қазақстан Халық Кеңесінің құрамында 126 адам бар. Алайда олардың барлығы бірдей қолдамаса да, Кеңес белгілі бір шешімдерді қабылдай алады. Тіпті кей жағдайда 43 мүшенің дауысы жеткілікті. Ал заң жобасын Құрылтайға енгізу үшін кемінде 84, референдум бастамасын қабылдау үшін 95 дауыс керек. Бұл сандар қайдан шықты және олардың арасындағы айырмашылық нені білдіреді? Halyq-kenesi.kz ақпарат агенттігі Конституциялық заңдағы дауыс беру тәртібін талдады.

Қазақстан Халық Кеңесі құрылғаннан бері оның 126 мүшесі, үш бағыт бойынша тең өкілдігі және заң шығару бастамасы туралы жиі айтылып келеді. Бірақ Кеңес ішінде шешім қалай қабылданатыны, қандай жағдайда қанша мүшенің дауысы қажет екені көпшілікке кеңінен түсіндірілген жоқ.

Ал бұл – жай рәсімдік мәселе емес. Өйткені ұсыныстың ресми шешімге айналуы, заң жобасының Құрылтайға жетуі немесе референдум өткізу туралы бастаманың көтерілуі белгілі бір дауыс санына тікелей байланысты.

Бұған дейін Кеңестің 126 мүшесі мен үш квоталық құрылымы туралы жазған едік. Енді сол 126 адамның шешім қабылдау кезіндегі нақты құқықтық мүмкіндігіне тоқталайық.

126 адамның шешімін 43 адам қолдай алады

2026 жылғы 5 маусымда қабылданған «Қазақстан Халық Кеңесі туралы» Конституциялық заңның 7-бабында Сессияның өкілеттігі мен шешім қабылдау тәртібі белгіленген.

Заң бойынша Сессияға мүшелердің кемінде үштен екісі қатысса, оның жұмысы заңды болып есептеледі.

126 адамның үштен екісі – 84 адам.

Ал шешім қабылдау үшін қатысып отырған мүшелердің жартысынан астамы жақтап дауыс беруі қажет.

Демек, Сессияға дәл 84 адам қатысса, жалпы тәртіппен қабылданатын шешімді өткізуге 43 дауыс жеткілікті болуы мүмкін.

Бұл – Кеңестің барлық мүшесінің шамамен 34,1 пайызы ғана.

Әрине, мұндай дауыс беру болды деген сөз емес. Бұл – Конституциялық заңдағы жалпы тәртіптің математикалық нәтижесі. Оның үстіне қабылданған шешімді Кеңес төрағасы бекітеді.

Мұндағы маңызды жайт – 43 дауыс барлық мәселеге бірдей жеткілікті емес. Заң шығаруға бастама жасау және референдум туралы шешімдерге арнайы, әлдеқайда жоғары талаптар қойылған.

Осы айырмашылықты ескермей, Халық Кеңесінің кез келген шешімі мүшелердің жартысына жетпейтін дауыспен қабылданады деу дұрыс болмайды.

Заң жобасына келгенде талап өзгереді

Конституциялық заңның 16-бабы Кеңестің заң шығару бастамасын жүзеге асыру тәртібін нақтылайды.

Мұнда екі бөлек кезең бар.

Біріншісі – заң жобасын әзірлеу туралы бастама көтеру. Ол үшін Кеңес мүшелерінің кемінде үштен бірінің қолдауы қажет. Яғни 42 адам бастама жасай алады. Мұндай бастаманы Төралқа шешімімен де көтеруге болады.

Екіншісі – дайындалған заң жобасын Құрылтайға ресми енгізу.

Бұл үшін Кеңестің барлық мүшесінің кемінде үштен екісі жақтап дауыс беруі тиіс.

Яғни кемінде 84 дауыс қажет.

Мәселен, маңызды заң жобасын 42 мүше қолдап, оны дайындау жұмысы басталуы мүмкін. Салалық комиссиялар сараптама жүргізіп, тиісті құжат әзірлейді. Бірақ кейін оны Құрылтайға енгізу үшін 84 мүшенің қолдауын жинау қажет болады.

Бұл – елеулі айырмашылық.

Halyq-kenesi.kz бұрын «Халық Кеңесі заң ұсына алады. Бірақ ол кімнің заңын ұсынады?» деген мәселені көтерген еді.

Енді осы сұрақтың тағы бір қыры ашылып отыр: қоғамдық бастаманы заң жобасына айналдыру үшін оны ұсынған топтың ғана емес, Кеңес мүшелерінің басым бөлігінің қолдауы керек.

Бұл талап бір жағынан заң жобаларының кеңірек талқылануына жағдай жасайды. Екінші жағынан, қоғамдық маңызы бар, бірақ Кеңесте жеткілікті қолдау таппаған бастамалардың ілгерілеуін қиындатуы мүмкін.

Сондықтан салалық комиссияларда бастамаларды алдын ала талқылаудың маңызы артады. Заң жобасының тағдыры тек Сессия залындағы дауыс беруде емес, оған дейінгі сараптама мен келісу кезеңінде де айқындалады.

Референдум бастамасына 95 дауыс қажет

Конституциялық заңның 17-бабында бұдан да жоғары талап белгіленген.

Бүкілхалықтық референдум тағайындау туралы бастама көтеру жөніндегі мәселені қою үшін Кеңес мүшелерінің кемінде үштен екісінің қолдауы қажет.

Ал сол бастаманы қабылдау туралы шешім Сессияда мүшелердің жалпы санының кемінде төрттен үшінің дауысымен қабылданады.

126 адамның төрттен үші – 94,5. Демек, қажетті ең төменгі бүтін дауыс саны – 95.

Бұл Кеңес мүшелерінің төрттен үшінен кем емес қолдауды қажет ететінін білдіреді.

Бірақ бір маңызды құқықтық шекараны ажырату керек: 95 дауыстың жиналуы референдум автоматты түрде өтеді деген сөз емес. Ол Халық Кеңесінің референдум тағайындау туралы бастама көтеру жөніндегі шешімін қабылдауға мүмкіндік береді. Референдумды тағайындау бөлек конституциялық тәртіппен жүзеге асырылады.

Осылайша, бір органның ішінде үш түрлі дауыс межесі қалыптасқан:

  • 43 дауыс – 84 мүше қатысқан Сессияда жалпы тәртіппен шешім қабылдаудың ықтимал ең төменгі шегі;

  • 84 дауыс – заң жобасын Құрылтайға енгізу үшін қажетті қолдау;

  • 95 дауыс – референдум бастамасын қабылдау үшін қажетті қолдау.

Бұл айырмашылықтар кездейсоқ емес. Олар шешімнің құқықтық салмағына қарай қойылған талаптарды көрсетеді.

Төрағаны сайлаудың да өз есебі бар

Қазақстан Халық Кеңесінің төрағасын сайлау да ерекше тәртіппен жүргізіледі.

Заңның 8-бабына сәйкес, төраға жасырын дауыс беру арқылы мүшелердің жалпы санының қарапайым көпшілік дауысымен сайланады.

126 мүшенің кемінде 64-і кандидатураны қолдауы қажет.

Ал төрағаны сайлау жөніндегі отырыс заңды болуы үшін мүшелердің кемінде төрттен үші, яғни 95 адам қатысуға тиіс.

Төраға сайлау мен басқа мәселелер бойынша шешім қабылдау тәртібінің айырмашылығы жаңа институт ішіндегі жауапкершілік пен өкілеттіктің әртүрлі деңгейде реттелгенін көрсетеді.

Халық Кеңесі Төралқасының да жеке дауыс беру тәртібі бар. Оның шешіміне отырысқа қатысқан Төралқа мүшелерінің кемінде үштен екісі қолдау білдіруге тиіс және ол хаттамамен ресімделеді.

Бұған дейін Ерлан Қошанов өткізген Төралқаның алғашқы отырысында тұрақты комитеттердің құрамы мен басшылары бекітіліп, жұмыс бағыттары айқындалған болатын.

Алдағы уақытта мұндай шешімдердің қалай қабылданғанын түсіндіру де қоғамдық ашықтықтың маңызды бөлігі болмақ.

Халық шешімді біледі. Ал кім қалай дауыс бергенін біле ме?

Мәселенің ең маңызды тұсы осы.

Конституциялық заңның 7-бабында Сессияда талқыланатын мәселелер, қабылданған ұсынымдар мен ұсыныстар жұртшылық назарына жеткізілетіні көрсетілген.

Бірақ аталған норма әр шешім бойынша жекелеген мүшелердің қалай дауыс бергенін міндетті түрде жариялау тәртібін нақтыламайды.

Бұл мәселенің егжей-тегжейі Кеңес Регламенті мен ақпарат жариялау тәжірибесі арқылы айқындалуы мүмкін.

Мәселен, Сессия белгілі бір әлеуметтік мәселе бойынша ұсынысты қабылдады делік.

Қоғам оның мазмұнын білуімен қатар, шешімді қанша мүше қолдағанын, қаншасы қарсы болғанын және қаншасы қалыс қалғанын білсе, қабылданған құжаттың өкілдік ауқымын дәлірек бағалай алар еді.

Мұның нақты пайдасы бар.

Егер Кеңес белгілі бір өңірдің инфрақұрылымына қатысты ұсыныс қараса, сол аймақтан келген өкілдердің талқылауға қаншалықты қатысқанын білу қоғам үшін маңызды болуы мүмкін.

Halyq-kenesi.kz бұған дейін қоғамдық кеңестердің формализмге ұрыну қаупін көтерген еді. Жаңа конституциялық орган үшін де ашықтық тек қабылданған құжатты жариялаумен шектелмегені маңызды.

Әсіресе азаматтардың бастамалары мен өтініштерін Кеңес арқылы қарау тетіктері қалыптасып жатқан кезеңде әр ұсыныстың қандай шешімге ұласқанын түсіну қажет.

Заң Сессияның күн тәртібі мен өтетін орны туралы ақпаратты алдын ала жариялауды да көздейді. Сондықтан дауыс беру қорытындыларын, қатысушылар санын және қабылданған шешімдерді жүйелі түрде қолжетімді ету құқықтық талаптан бөлек, қоғамдық сенімді нығайтудың тәжірибелік құралы бола алады.

Мұндай ақпараттың барлығы бірдей міндетті түрде жариялануы керек деген жаңа құқықтық талапты өз бетімізше тұжырымдап отырған жоқпыз. Әңгіме – Кеңестің ашықтық қағидатын іс жүзінде қалай жүзеге асыратыны туралы.

126 мүше – өкілдік құрамы. 43, 84 және 95 дауыс – шешім қабылдаудың әртүрлі құқықтық шектері.

Бірақ қандай шешім қабылданса да, қоғам үшін оның қалай әзірленгені, кімдердің қолдауына ие болғаны және соңында қандай нәтижеге жеткізгені маңызды.

Кеңестің беделін мүшелерінің саны ғана емес, қабылдаған шешімдерінің мазмұны мен ашықтығы қалыптастырады.

Өйткені халық атынан сөйлейтін органның әр шешімінен халық өз дауысының ізін көре алуы керек.

Дереккөз: Қазақстан Республикасының 2026 жылғы 5 маусымдағы №298-VIII «Қазақстан Халық Кеңесі туралы» Конституциялық заңы, 7, 8, 10, 12, 16 және 17-баптар. Заңның толық мәтіні.

Halyq-kenesi.kz редакциясының материалы. Келтірілген есептеулер Кеңес мүшелерінің заңмен белгіленген саны мен дауыс беру тәртібіне негізделген. Олар нақты өткен отырыстардағы дауыс беру нәтижелерін білдірмейді.

WhatsApp ↗Telegram ↗

Осы тақырыптағы материалдар

Қазақстанның цифрлық карталары Qajet такси арқылы тәжірибеде сыналмақ
1 575 рет оқылды

Қазақстанның цифрлық карталары Qajet такси арқылы тәжірибеде сыналмақ

Қазақстан цифрлық технологиялар саласында шетелдік платформаларға тәуелділікті азайтып, өз мүмкіндігін кеңейтуге бағытталған маңызды бастаманы қолға алды. Еліміздің картографиялық…

Ғалымның жалақысы, мектептегі буллинг, жастардың болашағы: Халық Кеңесіндегі 66 бастама нақты шешімге айнала ма?
411 рет оқылды

Ғалымның жалақысы, мектептегі буллинг, жастардың болашағы: Халық Кеңесіндегі 66 бастама нақты шешімге айнала ма?

Қазақстанда ғалымдардың еңбекақысы, мектеп оқушыларының психологиялық қауіпсіздігі, жастардың ойынқұмарлыққа тәуелділігі және өңірлердің цифрлық дамуы әлі де өзекті мәселе.…

Көп оқылған

Соңғы жаңалықтар

Экология ұранмен түзелмейді: Ерлан Қошанов ECO Network жобаларының нақты нәтижесіне назар аударды

«Сараман жолы»: қазақ зиялыларының күрделі тағдырын баяндайтын тарихи еңбек

ШОБ-тың экономикадағы үлесі 40,4%, бірақ несие әлі қымбат: Нұртай Сабильянов нақты шешім сұрады

Қазақстанның цифрлық карталары Qajet такси арқылы тәжірибеде сыналмақ

Ғалымның жалақысы, мектептегі буллинг, жастардың болашағы: Халық Кеңесіндегі 66 бастама нақты шешімге айнала ма?

Біз әлеуметтік желідеміз

Қазақстан Халық Кеңесі

Жоғары конституциялық консультативтік орган

Кеңес туралы →

ХАЛЫҚ КЕҢЕСІ

Біздің әлеуметтік желілер

Жаңалықтардан хабардар болыңыз.