Сайлауға сырттан кім ықпал етеді? Ермұрат Бапи Варшавада маңызды мәселе көтерді

Сайлау жәшігіне түскен бюллетень ел ішінде саналады. Бірақ оған дейінгі ақпарат, көңіл күй, саяси ықпал мен қоғамдық пікір мемлекеттік шекараны әлдеқашан мойындамайтын болды. Қазіргі сайлау жүйесінің ең осал тұстарының бірі де осында.

Қазақстан Халық Кеңесінің мүшесі, журналист Ермұрат Бапи Варшавада өткен ЕҚЫҰ-ның Адами өлшем жөніндегі конференциясында сайлау үдерісін заңсыз сыртқы араласудан қорғау мәселесін көтерді, деп Halyq-kenesi.kz ақпарат агенттігі хабарлайды.

Варшавада айтылған негізгі мәселе

Бапи сөзінің өзегіне 2026 жылы Қазақстанда өткен екі ірі саяси науқанды – Конституция жөніндегі референдум мен Құрылтай депутаттарының сайлауын алған.

Оның айтуынша, конституциялық өзгерістердің басты мәнінің бірі – елдің Негізгі заңына қатысты шешімді халықтың тікелей дауыс беруі арқылы қабылдау қағидатын орнықтыру.

Осы тұста Бапи азаматтың еркін таңдауы тек дауыс беру күні ғана емес, бүкіл сайлау үдерісі барысында қорғалуға тиіс деген мәселеге назар аударған.

Әсіресе ол сайлауға заңсыз сыртқы араласу қаупін бөлек атады.

Бұл тақырыптың Варшавада көтерілуінің өзіндік мәні бар. Өйткені ЕҚЫҰ-ның Адами өлшем жөніндегі конференциясы – сайлау, адам құқығы, сөз бостандығы, демократиялық институттар мен азаматтық қоғам мәселелері ашық талқыланатын халықаралық алаң.

Halyq-kenesi.kz бұған дейін де Қазақстан Халық Кеңесінің халықаралық деңгейде таныстырыла бастағанын жазған еді. «Халық Кеңесі халықаралық мінберде айтылды. Енді сөз нақты іске айнала ма?» деген материалда Кеңес мүшелерінің халықаралық алаңдардағы белсенділігі енді нақты ішкі нәтижемен жалғасуы керек деген мәселе көтерілген болатын.

51 мың қазақстандық, 777 халықаралық байқаушы

Ермұрат Бапи Құрылтай сайлауындағы бақылау мәселесіне де тоқталған.

Ол келтірген мәлімет бойынша, дауыс беру барысын 51 мың қазақстандық және 777 халықаралық байқаушы қадағалаған.

Бапи өзінің де сайлау күні азаматтар құрған «Халық үні» бастамашыл тобының құрамында Алматыдағы бірнеше сайлау учаскесіне барғанын, тәуелсіз ұйымдар мен саяси партиялардың өкілдерімен кездескенін айтқан.

Байқаушылардың көп болуы – сайлауға қоғамдық назардың жоғары болғанын көрсетеді. Бірақ санның көптігі сайлау сапасына автоматты түрде баға бермейді. Негізгі өлшем – байқаушының еркін жұмыс істей алуы, тіркелген заңбұзушылықтардың қалай қаралғаны және сайлау нәтижесіне деген қоғамдық сенім.

Сыртқы ықпал мәселесі де дәл осы сеніммен байланысты.

Сыртқы араласу дегенде нені түсінуіміз керек?

Бұл жерде бір маңызды жайт бар.

Бапидің Варшавадағы сөзінде Қазақстан сайлауына сырттан араласудың нақты бір фактісі немесе белгілі бір мемлекет аталған жоқ. Демек, әңгіме дәлелденген оқиға туралы емес, сайлау қауіпсіздігіне қатысты қағидаттық мәселе туралы болып отыр.

Ал қазіргі ақпараттық ортада сыртқы ықпал ұғымы бұрынғыдан әлдеқайда кең.

Ол тек шетелден қаржы аудару немесе саяси ұйымға тікелей қолдау көрсетумен шектелмейді. Әлеуметтік желідегі үйлестірілген ақпараттық науқан, жалған ақпарат тарату, бот-желілер, манипуляциялық контент, кибершабуыл немесе қоғамдық пікірді жасырын бағыттау да сайлау үдерісіне ықпал ету тетігіне айналуы мүмкін.

Сондықтан азаматтың таңдауын қорғау – XXI ғасырдағы кез келген мемлекеттің заңды міндеті.

Бірақ мәселенің екінші жағы да бар.

Қауіпсіздік ашықтықтың есебінен болмауы керек

«Сыртқы араласудан қорғану» деген ұғым тым кең түсіндірілсе, оның көлеңкесінде тәуелсіз байқаушыны, журналисті немесе азаматтық қоғамды шектеу қаупі пайда болады.

Сондықтан екі қағида бір-бірінен ажырамауы тиіс: мемлекеттің сайлау жүйесін заңсыз ықпалдан қорғау құқығы және азаматтың сайлауды еркін бақылау құқығы.

Нағыз мықты сайлау жүйесі сыннан қорықпайды.

Керісінше, ашық бақылау мен заңсыз араласудың арасын құқықтық тұрғыдан дәл ажырата алады.

Бапи көтерген мәселенің саяси салмағы да осы жерде.

Бұл «сырттан қауіп бар» деген жалпылама ұран болып қалмауы керек. Егер мемлекет сыртқы араласудан қорғаудың жаңа механизмдерін енгізетін болса, қоғам сол механизмдердің нақты шекарасын білуі тиіс.

Кімнің әрекеті сыртқы араласу болып саналады?

Оны кім анықтайды?

Қандай дәлел қажет?

Сот бақылауы бола ма?

Тәуелсіз халықаралық байқау мен заңсыз саяси ықпалдың арасы қалай ажыратылады?

Осы сұрақтардың жауабы құқықтық нормаға айналғанда ғана мәселе саяси мәлімдемеден мемлекеттік саясат деңгейіне өтеді.

Халық Кеңесі бұл мәселені жалғастыра ма?

Ермұрат Бапидің сөзі Қазақстан Халық Кеңесінің жұмысы тұрғысынан да назар аудартады.

Кеңес мүшесі халықаралық алаңда қоғамдық маңызы бар мәселені көтерді. Енді оның жалғасы Кеңестің өз ішінде бола ма – маңыздысы осы.

Өйткені Халық Кеңесі тек пікір алмасатын алаң болып қалмауы керек. Қоғамдық маңызы бар мәселе пісіп-жетілсе, оны нақты ұсынысқа дейін жеткізуге мүмкіндік бар.

Halyq-kenesi.kz бұған дейін осы өкілеттіктің шекарасын «Халық Кеңесі заң ұсына алады. Бірақ ол кімнің заңын ұсынады?» деген сараптамада қарастырған болатын.

Ал мұндай ұсыныс мемлекеттік органға жеткеннен кейін оның тағдыры не болады деген сауал «Министр “жоқ” дей алады. Бірақ Халық Кеңесін елемей өте ала ма?» материалында көтерілген.

Яғни Бапидің Варшавадағы мәлімдемесінің шынайы салмағы кейін анықталады.

Егер сайлау қауіпсіздігі мәселесі Кеңестің алаңында талқыланып, мамандар, сайлау органдары, азаматтық қоғам мен тәуелсіз байқаушылардың қатысуымен нақты ұсынысқа ұласса – халықаралық мінбердегі сөздің жалғасы бар деген сөз.

Егер айтылған күйінде қалса – ол кезекті саяси мәлімдемелердің біріне айналады.

Сайлау өткен соң бақылау аяқталмайды

Қазақстанда биылғы негізгі саяси науқандар өтті. Бірақ сайлау аяқталған күні сайлау туралы әңгіме бітпеуі керек.

Керісінше, дәл содан кейін жүйенің әлсіз және мықты тұстарын салмақтайтын кезең басталады.

Халық Кеңесінде көтерілген мәселелердің кейінгі тағдыры мемлекеттік деңгейде бақылауға алына бастағанын Halyq-kenesi.kz Ерлан Қариннің Президентке берген есебі туралы материалында да жазған болатын.

Сайлау қауіпсіздігі де сондай жүйелі бақылауды қажет етеді.

Себебі сыртқы араласудан қорғалмаған сайлау – осал.

Ал қоғамнан жабық сайлау – одан да осал.

Халықтың таңдауын қорғаудың ең сенімді жолы – оның таңдауына ешкімнің жасырын ықпал етуіне жол бермеу және сол таңдаудың қалай жасалғанын халықтың өзінен жасырмау.